دانشكدهي‌ علوم انساني و اجتماعي
پايان نامه دوره دکتري تخصصي (Ph.D) در رشته بررسي مسائل اجتماعي ايران
موضوع:
شرمساري بازپذيرکننده و بزهکاري؛ تحليل جامعه شناختي نظرية شرمساري بازپذيرکننده «بريث ويت» در بستر خانواده
استاد راهنما:
دکتر اکبر عليوردي نيا
استادان مشاور:
دکتر حيدر جانعلي زاده
دکتر محمدرضا طالبان
دانشجو:
محمدرضا حسني
بهار 1394
عنوان:
شرمساري بازپذيرکننده و بزهکاري؛ تحليل جامعه شناختي نظرية شرمساري بازپذيرکننده «بريث ويت» در بستر خانواده
در تاريخ ………………………………. توسط هيأت داوران زير بررسي و با ……………………. به تصويب نهايي رسيد
1- استاد راهنماي پايان نامه ……………………………….. با مرتبه ي علمي……………. امضا
2- استاد مشاور پايان نامه ……………………………….. با مرتبه ي علمي ……………. امضا
3- استاد مشاور پايان نامه ……………………………….. با مرتبه ي علمي ……………. امضا
4- استاد داور داخل گروه ……………………………….. با مرتبه ي علمي …………….. امضا
5- استاد داور داخل گروه ……………………………….. با مرتبه ي علمي ………………. امضا
امضاي مدير گروه
تقدير و تشكر
سپاس بيکران به درگاه ايزد منان که بر بنده اش محمد مصطفي (ص) منت نهاد و بر او قرآن را نازل نمود. هم او به بندگانش هنر سخن گفتن آموخت و با تعاليم اسماء، نزول کتاب، و فرستادن رسولان نعمت خود بر آنان را تمام کرد. با نام ياد او اين دفتر را آغاز کرده و اکنون به پايان مي رسانيم.
در اينجا، بر خود واجب ميدانم، تا از كساني كه در اين مسير، به نحوي مرا ياري و راهنمايي كردند، تشكر و قدرداني نمايم:
وظيفه شاگردي خود مي دانم که از زحمات و مساعدتهاي بي دريغ استاد گرانقدر و بزرگوارم آقاي دکتر اکبر عليوردي نيا تشکر و قدرداني نمايم که بدون راهنمايي عالمانه و صميمانه ايشان اين کار به پايان نميرسيد.
همچنين از استادان محترم آقايان دکتر حيدر جانعلي زاده و دکتر محمدرضا طالبان، که زحمت مشاوره اين پايان نامه را تقبل نمودند، تقدير و تشکر مي نمايم.
از پدر زحمتکش و فداکار و مادر نازنين و مهربان و خواهران و برادران بسيار خوبم که فداکارانه زحمات زيادم را به جان خريدند و در همه حال، به خصوص در دوران تحصيل، موجب آرامش خاطرم گرديدند، بينهايت سپاسگزارم.
به عنوان دانشآموختة دانشگاه مازندران، بر خود وظيفه ميدانم از استادان ديگرم در اين دوره آقايان دكتر تقي آزاد ارمکي، دکتر محمود شارع پور، دكتر محمد فاضلي، دکتر محمد اسماعيل رياحي، دکتر قربانعلي ابراهيمي، دکتر احمد رضايي، دکتر نادر رازقي، دکتر يعقوب فروتن و دکتر رحمت اله معمار سپاسگزاري نمايم.
همچنين، از دكتر جان بريث ويت (John Braithwaite)، استاد جرمشناسي دانشگاه ملي استراليا، دکتر ناتان هريس (Nathan Harris) استاد جرمشناسي دانشگاه ملي استراليا و دکتر جاناتان ترنر (Jonathan H. Turner) استاد جامعهشناسي دانشگاه کاليفرنيا آمريکا به خاطر ارسال کتب، مقالات و راهنماييهاي ارزندهشان سپاسگزارم.
از دوستان و همكلاسيهاي عزيزم، به ويژه آقاي علي موسينژاد، سجاد فتاحي، و محمدمهدي فرزبد كه در طول اين كار مرا ياري كردند تشكر و قدرداني مينمايم.
همچنين از مسئولين و کارکنان اداره آموزش و پرورش استان آذربايجان شرقي و مديران و معلمان مدارس شهر تبريز بويژه آقايان عباسعلي فريدي، الياس دهش و محمدرضا بحيرايي، که کمال همکاري و مساعدت را داشتند، سپاسگزاري مينمايم.
و بالاخره، سپاسگزاري خود را نسبت به تمام كساني كه در مرحلة تكميل پرسشنامه، به نحوي مرا ياري كردند ــ از جمله خواهرانم فرزانه و ناهيد، برادرانم بهنام و هادي، خانم فاطمه محمدزاده و دوستان عزيزم، امير ستاري و عيسي عابديني ــ اعلام ميدارم.
تقديم به:
پدر و مادرم
که بالهاي پرواز من در آسمان زندگي بودهاند.
و تقديم به آنانکه:
از رنج ديگران رنجورند و نميخواهند که از تاختن آنها در زمينِ زندگي، گَردي در چشم ديگران رود. کم يا بيش در تلاشاند تا جائي که در توان دارند، لذتشان به قيمت رنج ديگران، لااقل رنج زياد آنان، تمام نشود.
چکيده:
مقدمه: کنترل اجتماعي در همة جوامع و گروهها اعمال ميشود، اما چگونگي و نحوه اعمال آن در فرهنگهاي مختلف متفاوت است. طبق نظرية شرمساري بازپذيرکننده، جامعه بايد محيطي فراهم بياورد که در آن پذيرش متخلف و برگشت او به جامعه، به عنوان هدف اصلي دنبال گردد. نظرية شرمساري بازپذيرکننده، رهيافتي نئودورکهايمي است که بر نقش نيروهاي ساختاري و فرهنگي در انسجام اجتماعي و جرم تأکيد ميگذارد. اين نظرية، عدسيهاي جديدي پيش روي جامعه قرار ميدهد و پيشنهادات و راهکارهاي متفاوتي را در حوزههاي گوناگون نهادي از جمله خانواده، مدرسه، محله، پليس، دادگاه و … عرضه ميدارد.
اهداف: اهداف تحقيق حاضر عبارتند از: آزمون تجربي و بررسي تأييدپذيري هر کدام از ابعاد نظرية شرمساري بازپذيرکننده، ساخت ابزارهاي (مقياسهاي) اندازهگيري، بررسي رابطة ابعاد شرمساري بازپذيرکننده با ابعاد بزهکاري، استفاده از متغيرهاي ميانگر، بررسي کاربستپذيري نظرية شرمساري بازپذيرکننده، بررسي و آزمون مدلهاي مختلف تحليلي، بسط نظرية شرمساري و بررسي دلالتهاي سياستي نظرية شرمساري بازپذيرکننده.
چهارچوب نظري: در تحقيق حاضر براي تييين بزهکاري از نظرية تلفيقي شرمساري بازپذيرکننده بريث ويت استفاده شده است. طبق نظرية شرمساري بازپذيرکننده، قويترين راهکار جرم حاوي دو عنصر اساسي است: شرمساري و بازپذيري. مطابق نظريه شرمساري بازپذيرکننده، جوامع در صورتي جرم کمتري خواهند داشت که شرم را به نحو موثري در زمينة جرم به کار ببندند. ميزان خشونت در جامعه زياد خواهد بود اگر رفتار خشونتآميز شرمآور نباشد؛ نرخ تجاوز به عنف بالا خواهد بود اگر مردها بر آن افتخار و مباهات بورزند؛ جرايم يقهسفيد رايج خواهد بود اگر قانونشکني نه شرمآور، که زرنگي محسوب شود.
روش: اين تحقيق، به روش پيمايش و متغيرمحور انجام يافته است. تمامي دانشآموزان دختر و پسر دبيرستاني سال سوم مشغول به تحصيل در شهر تبريز در نيمه اول سال تحصيلي 94-1393 جمعيت تحقيق اين پژوهش را تشکيل ميدهند. براي انتخاب نمونه، از روش نمونهگيري تصادفي طبقه‌اي چندمرحله‌اي استفاده شده است. اندازه نمونه جمعاً برابر با 835 نفر تعيين گرديد. به منظور تجزيه و تحليل دادهها و آزمون فرضيهها از ضرايب همبستگي، آزمون تحليل واريانس و مدلسازي معادلات ساختاري استفاده شده است.
يافتهها و نتايج: يافتههاي اين تحقيق نشان ميدهد که ميانگين بزهکاري دانشآموزان در سطح دبيرستانهاي شهر تبريز، در يک طيف 5 درجهاي 04/2 بوده است. نتايج نشان داد که شرمساري و انگزني اثر مستقيم بر بزهکاري ندارند، ولي داراي اثر غيرمستقيم بر بزهکاري ميباشند. بازپذيري نه داراي اثر مستقيم و نه داراي اثر غيرمستقيم بوده است. بههمپيوستگي خانوادگي داراي اثر مستقيم و منفي، ولي فاقد اثر غيرمستقيم بوده است. همالان بزهکار هم داراي اثر مستقيم و هم داراي اثر غيرمستقيم بر بزهکاري بوده است. فشار داراي اثر مستقيم بر بزهکاري، ولي فاقد اثر مشروطکننده بر بزهکاري بوده است. در مجموع، متغير همالان بزهکار و ارزشهاي اخلاقي، بيشترين ضريب تأثير را بر بزهکاري، در مدل معادلات ساختاري نشان دادهاند.
دلالتهاي سياستي: سياست «جنبشهاي اجتماعي» در سطح کلان و «عدالت ترميمي» در سطح خرد از جمله مهمترين دلالتهاي سياستي تحقيق حاضر به شمار ميروند. در سطح مدارس، در کشورهاي گوناگون از مدلهاي برنامهاي عدالت ترميمي استفاده شده است که سه مورد از آنها عبارتند از: حلقهها، ميانجيگري دوستان و هيئت منصفه همسالان. در اين رهيافت، به جاي اينکه قواعد رفتاري توسط معلم تجويز يا تحميل شود، به دانشآموزان فرصت داده ميشود تا خود چگونگي خلق و ايجاد اجتماع مثبت را کشف نمايند. جلسات کلاسي روزانه به دانشآموزان امکان ميدهد تا احساسات خود را به اشتراک بگذارند، در مورد مسائل کلاسي بحث نمايند و ياد بگيرند که چگونه مسائل خود را در يک فضاي اخلاقي و دموکراتيکتر حل و فصل نمايند. مدل عدالتِ ترميميِ انضباط در مدارس، نويدبخش امکانات بيشتري براي کاهش بينظمي، قلدري و خشونت است.
کليدواژهها: شرمساري، شرمساري بازپذيرکننده، انگزني، بههمپيوستگي، اجتماعگرايي، عدالت ترميمي، بزهکاري
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول: طرح موضوع…………………………………………………………………………………………………………………21-1 بيان مسأله ………………………………………………………………………………………………………………………………21-2 اهداف تحقيق…………………………………………………………………………………………………………………………..121-2-1 هدف کلي……………………………………………………………………………………………………………………………121-2-2 اهداف فرعي……………………………………………………………………. ………………………………………………..121-3 سوالات تحقيق…………………………………………………………………………………………………………………………121-3-1 سوال اصلي تحقيق……………………………………………………………………………………………………………….121-3-2 سوال فرعي تحقيق……………………………………………………………………………………………………………….12
2 فصل دوم: پيشينة تحقيق……………………………………………………………………………………………………………..152-1 پيشينه تجربي…………………………………………………………………………………………………………………………..152-1-1 پژوهش‏هاي داخلي …………………………………………………………………………………………………………….152-1-2 پژوهش‏هاي خارجي…………………………………………………………………………………………………………….152-1-2-1 آزمونهاي غيرمستقيم نظرية شرمساري بازپذيرکننده………………………………………………………………162-1-2-2 آزمونهاي مستقيم نظرية شرمساري بازپذيرکننده……………………………………………………………………192-1-2-2-1 جرايم يقه سفيد……………………………………………………………………………………………………………202-1-2-2-2 تخلفات مجرمانه خرد…………………………………………………………………………………………………..202-1-2-2-3 بزهکاري نوجوانان……………………………………………………………………………………………………….222-1-2-2-4 قلدري………………………………………………………………………………………………………………………..232-1-2-3 طرح آزمايشي شرمساري بازپذيرکننده………………………………………………………………………………..252-1-2-4 جمع بندي، تحليل و نتيجه گيري از پيشينة تحقيقات تجربي………………………………………………….282-2 پيشينه نظري…………………………………………………………………………………………………………………………….332-2-1 مروري بر تعاريف شرم و مفاهيم مرتبط با آن…………………………………………………………………………..332-2-1-1 شرم………………………………………………………………………………………………………………………………..332-2-1-2 رشد شرم………………………………………………………………………………………………………………………..352-2-1-3 گناه………………………………………………………………………………………………………………………………..372-2-1-4 رابطه شرم و گناه……………………………………………………………………………………………………………..382-2-1-5 شرمساري و شرم به مثابه تجربه هايي مخرب………………………………………………………………………382-2-1-6 شرمساري و شرم…………………………………………………………………………………………………………….392-2-1-7 سه نوع تلقي از شرم………………………………………………………………………………………………………..422-2-1-7-1 شرم به مثابه تهديد اجتماعي…………………………………………………………………………………………432-2-1-7-2 شرم به مثابه شکست شخصي………………………………………………………………………………………..432-2-1-7-3 شرم به مثابه تهديد اخلاقي……………………………………………………………………………………………442-2-2 تئوريهاي مرتبط با شرم…………………………………………………………………………………………………………462-2-2-1 تئوريهاي روان شناختي…………………………………………………………………………………………………….462-2-2-1-1 هلن لوئيس………………………………………………………………………………………………………………….462-2-2-2 تئوريهاي روان شناسي اجتماعي…………………………………………………………………………………………472-2-2-2-1 نقش احساسات نقش پذيري تأملي در تسهيل کنترل اجتماعي……………………………………………492-2-2-2-2 جورج هربرت ميد……………………………………………………………………………………………………….502-2-2-2-3 چارلز هورتون کولي……………………………………………………………………………………………………..512-2-2-2-4 اروينگ گافمن……………………………………………………………………………………………………………522-2-2-2-5 توماس شف………………………………………………………………………………………………………………..532-2-2-3 تئوري هاي جامعه شناختي………………………………………………………………………………………………..582-2-2-3-1 جرج زيمل………………………………………………………………………………………………………………….582-2-2-3-2 اميل دورکيم………………………………………………………………………………………………………………..592-2-2-3-3 نوربرت الياس……………………………………………………………………………………………………………..602-2-2-3-4 ميشل فوکو………………………………………………………………………………………………………………….632-2-2-3-5 رندال کالينز…………………………………………………………………………………………………………………652-2-2-3-6 جاناتان ترنر…………………………………………………………………………………………………………………662-2-3جمع بندي و نتيجه گيري پيشينة تجربي و نظري تحقيق………………………………………………………..67
3 – فصل سوم: چهارچوب نظري تحقيق…………………………………………………………………………………………703-1 بنيادهاي نظريه جرم شناختي…………………………………………………………………………………………………….703-1-1 خصوصيات نظريه ها……………………………………………………………………………………………………………703-2 نظريه هاي ترکيبي……………………………………………………………………………………………………………………72انواع ترکيب نظري…………………………………………………………………………………………………………………………..733-3 نظرية شرمساري بازپذيرکننده…………………………………………………………………………………………………….793-3-1 تلقي از فرد در نظريه بريث ويت……………………………………………………………………………………………843-3-2 حوزه ها و قلمروهاي تبييني نظريه بريث ويت…………………………………………………………………………853-3-3 مفاهيم کليدي نظرية شرمساري………………………………………………………………………………………………863-3-3-1 به هم پيوستگي……………………………………………………………………………………………………………….863-3-3-2 اجتماع گرايي………………………………………………………………………………………………………………….873-3-3-3 شرمساري……………………………………………………………………………………………………………………….903-3-3-4 شرمساري بازپذيرکننده……………………………………………………………………………………………………..913-3-3-5 انگ زني/داغ ننگ…………………………………………………………………………………………………………….923-3-3-6 خرده فرهنگ هاي مجرمانه………………………………………………………………………………………………..923-3-4 خلاصه و جمع بندي نظرية شرمساري بازپذيرکننده………………………………………………………………….953-4 دلالت هاي شرمساري بازپذيرکننده براي کنترل اجتماعي……………………………………………………………….983-4-1 نظرية هنجاري در برابر نظرية تبييني……………………………………………………………………………………….1003-4-1-1 سياست هاي جنبش اجتماعي…………………………………………………………………………………………….1013-4-1-2 عدالت ترميمي…………………………………………………………………………………………………………………1023-5 عدالت ترميمي چيست؟…………………………………………………………………………………………………………….1023-5-1 اصول عدالت ترميمي……………………………………………………………………………………………………………1043-5-2 ترميم مادي و ترميم نمادي……………………………………………………………………………………………………1063-5-3 عدالت ترميمي و نظرية شرمساري بازپذيرکننده بريث ويت……………………………………………………….1063-5-4 اصلاح عدالت جوانان و عدالت ترميمي………………………………………………………………………………….1073-5-5 منافع ششگانه عدالت ترميمي……………………………………………………………………………………………….1083-5-6 برنامه هاي ترميمي……………………………………………………………………………………………………………….1093-5-7 مفهوم عدالت در اسلام………………………………………………………………………………………………………….1103-5-7-1 عدالت در قانون جزاي اسلامي…………………………………………………………………………………………..1113-5-7-2 منزلت انسان و اهميت اجتماع در آيين دادرسي اسلامي…………………………………………………………1123-5-7-3 گذشت، شفقت و توبه در قوانين اسلامي…………………………………………………………………………….1133-6 مسيرهاي جرح و تعديل نظريه شرمساري……………………………………………………………………………………1153-6-1 فشار به مثابه عامل مشروط کننده……………………………………………………………………………………………1153-7 فرضيات و مدل تحقيق……………………………………………………………………………………………………………..1173-7-1 فرضيه هاي مربوط به شرمساري: …………………………………………………………………………………………..1183-7-1-1 شرمساري والدين ارتباط مستقيم و منفي با بزهکاري دارد……………………………………………………..1183-7-1-2 شرمساري والدين از طريق افزايش انتظار شرم، موجب کاهش بزهکاري مي گردد……………………1183-7-1-3 شرمساري والدين از طريق افزايش ارزشهاي اخلاقي، موجب کاهش بزهکاري مي گردد…………..1183-7-2 فرضيه هاي مربوط به بازپذيري……………………………………………………………………………………………..1183-7-2-1 بازپذيري والدين ارتباط مستقيم و منفي با بزهکاري دارد. …………………………………………………….1183-7-3 فرضيه هاي مربوط به انگ زني………………………………………………………………………………………………1183-7-3-1 انگ زني والدين ارتباط مستقيم و مثبت با بزهکاري دارد………………………………………………………1183-7-3-2 انگ زني والدين از طريق افزايش همالان بزهکار، موجب افزايش بزهکاري مي گردد……………….1183-7-4 فرضيه هاي مربوط به به هم پيوستگي……………………………………………………………………………………..1183-7-4-1 به هم پيوستگي خانوادگي ارتباط مستقيم و منفي با بزهکاري دارد………………………………………….1183-7-4-2 به هم پيوستگي خانوادگي از مسير تأثير گذاري بر شرمساري والدين، با بزهکاري ارتباط غيرمستقيم و منفي دارد……………………………………………………………………………………………………………………1183-7-4-3 به هم پيوستگي خانوادگي از مسير تأثير گذاري بر بازپذيري والدين، با بزهکاري ارتباط غيرمستقيم و منفي دارد…………………………………………………………………………………………………………………….1183-7-4-4 به هم پيوستگي خانوادگي از مسير تأثير گذاري بر انگ زني والدين، با بزهکاري ارتباط غيرمستقيم و منفي دارد…………………………………………………………………………………………………………………………………….1183-7-5 فرضيه هاي مربوط به همالان بزهکار………………………………………………………………………………………1183-7-5-1 همالان بزهکار ارتباط مستقيم و مثبتي با بزهکاري دارد…………………………………………………………1183-7-5-2 همالان بزهکار از طريق کاهش انتظار شرم، موجب افزايش بزهکاري مي گردد………………………..1183-7-5-3 همالان بزهکار از طريق کاهش ارزشهاي اخلاقي، موجب افزايش بزهکاري مي گردد. ……………..1183-7-6 فرضيه هاي مربوط به فشار……………………………………………………………………………………………………1183-7-6-1 فشار ارتباط مستقيم و مثبتي با بزهکاري دارد……………………………………………………………………….1183-7-6-2 اثر انگ زني والدين بر بزهکاري کمتر از اثر مشروط آن تحت شرايط فشار بالا است. به عبارتي تأثير انگزني روي بزهکاري بر اساس ميزان فشار، تفاوت مي يابد………………………………………………………….1183-7-6-3 اثر شرمساري والدين بر بزهکاري کمتر از اثر مشروط آن تحت شرايط فشار پايين است. به عبارتي تأثير شرمساري والدين روي بزهکاري بر اساس ميزان فشار، تفاوت مي يابد………………………………..1184 فصل چهارم: روش…………………………………………………………………………………………………………………….1214-1 روش………………………………………………………………………………………………………………………………………1214-2 تصريح مفاهيم و نحوه سنجش متغيرها……………………………………………………………………………………….1224-2-1 متغير وابسته تحقيق………………………………………………………………………………………………………………1224-2-2 متغيرهاي مستقل…………………………………………………………………………………………………………………..1324-2-2-1 به هم پيوستگي خانوادگي…………………………………………………………………………………………………1324-2-3 متغيرهاي ميانجي…………………………………………………………………………………………………………………1324-2-3-1 شرمساري……………………………………………………………………………………………………………………….1354-2-3-2 بازپذيري…………………………………………………………………………………………………………………………1364-2-3-3 انگ زني………………………………………………………………………………………………………………………….1374-2-3-4 همالان بزهکار…………………………………………………………………………………………………………………1374-2-3-5 انتظار شرم……………………………………………………………………………………………………………………….1394-2-3-6 پايبندي به ارزشهاي اخلاقي………………………………………………………………………………………………1394-2-4 متغير مشروط کننده………………………………………………………………………………………………………………1404-2-4-1 فشار……………………………………………………………………………………………………………………………….1414-2-5 متغيرهاي زمينه اي………………………………………………………………………………………………………………..1434-2-5-1 جنس……………………………………………………………………………………………………………………………..1434-2-5-2 خاستگاه اجتماعي-اقتصادي والدين……………………………………………………………………………………1434-2-5-3 نوع مدرسه………………………………………………………………………………………………………………………1444-3 جمعيت تحقيق…………………………………………………………………………………………………………………………1444-4 روش نمونه گيري و تعيين حجم نمونه……………………………………………………………………………………….1444-5 واحد تحليل، واحد مشاهده و سطح تحليل………………………………………………………………………………….1474-6 اعتبار و پايايي تحقيق………………………………………………………………………………………………………………..1474-6-1 اعتبار سازه…………………………………………………………………………………………………………………………..1484-6-1-1 اعتبار متغيرهاي شرمساري، بازپذيري و انگ زني…………………………………………………………………1484-6-1-2 متغير به هم پيوستگي………………………………………………………………………………………………………..1524-6-1-3 همالان بزهکار…………………………………………………………………………………………………………………1534-6-1-4 پايبندي به ارزشهاي اخلاقي……………………………………………………………………………………………..1544-6-1-5 انتظار شرم……………………………………………………………………………………………………………………….1554-6-1-6 بزهکاري گذشته نگر………………………………………………………………………………………………………..1564-6-2 پايايي………………………………………………………………………………………………………………………………….1584-7 روش هاي آماري تجزيه و تحليل داده ها…………………………………………………………………………………….162
5 فصل پنجم: نتايج و يافته هاي تحقيق…………………………………………………………………………………………..1655-1 نتايج توصيفي تک متغيره پژوهش………………………………………………………………………………………………1655-1-1 متغيرهاي زمينه اي……………………………………………………………………………………………………………….1655-1-1-1 جنس……………………………………………………………………………………………………………………………..1655-1-1-2 معدل سال قبل…………………………………………………………………………………………………………………1655-1-1-3 تحصيلات والدين…………………………………………………………………………………………………………….1665-1-1-4 منزلت شغلي پدر……………………………………………………………………………………………………………..1675-1-1-5 درآمد خانواده………………………………………………………………………………………………………………….1685-1-1-6 ساختار خانواده………………………………………………………………………………………………………………..1695-1-1-7 محل سکونت…………………………………………………………………………………………………………………..1695-1-1-8 محل تولد………………………………………………………………………………………………………………………..1705-1-1-9رشته تحصيلي پاسخگويان………………………………………………………………………………………………….1705-1-1-10 نوع مدرسه محل تحصيل………………………………………………………………………………………………..1705-1-2متغيرهاي مستقل………………………………………………………………………………………………………………..1715-1-2-1 شرمساري……………………………………………………………………………………………………………………….1715-1-2-2 بازپذيري…………………………………………………………………………………………………………………………1725-1-2-3 انگ زني…………………………………………………………………………………………………………………………1745-1-2-4 به هم پيوستگي………………………………………………………………………………………………………………..1755-1-2-5 همالان بزهکار…………………………………………………………………………………………………………..1775-1-2-6 پايبندي به ارزش هاي اخلاقي…………………………………………………………………………………………..1785-1-2-7 انتظار شرم………………………………………………………………………………………………………………………1795-1-2-8 فشار……………………………………………………………………………………………………………………………….1805-1-3 متغير وابسته…………………………………………………………………………………………………………………………1835-1-3-1 بزهکاري گذشته نگر و بزهکاري آينده نگر…………………………………………………………………………1835-1-3-2 بزهکاري گذشته نگر بر حسب جنس…………………………………………………………………………………1855-1-3-3 بزهکاري آينده نگر بر حسب جنس……………………………………………………………………………………1865-1-3-4 توزيع درصد پاسخگويان در مقياس کل بزهکاري و ابعاد آن به تفکيک جنس…………………………1885-2 آمارههاي دو متغيري…………………………………………………………………………………………………………………1905-2-1 رابطة جنس با بزهکاري………………………………………………………………………………………………………..1905-2-2 رابطة خاستگاه اجتماعي-اقتصادي با بزهکاري…………………………………………………………………………1905-2-3 رابطة ساختار خانواده با بزهکاري…………………………………………………………………………………………..1915-2-4 رابطة محل سکونت با بزهکاري…………………………………………………………………………………………….1925-2-5 آزمون تفاوت ميانگين براي متغيرهاي مستقل بر حسب جنس……………………………………………………1935-2-6 رابطة رشته تحصيلي با بزهکاري…………………………………………………………………………………………….1955-2-7 روابط همبستگي بين بزهکاري گذشته نگر و بزهکاري آينده نگر……………………………………………….2015-2-8 روابط همبستگي بين ابعاد مختلف بزهکاري و متغيرهاي مستقل………………………………………………..2025-2-9 مدل تحليل مسير………………………………………………………………………………………………………………….2045-2-9-1 اثرات مستقيم…………………………………………………………………………………………………………………..2065-2-9-2 اثرات غيرمستقيم……………………………………………………………………………………………………………..2075-2-9-3 اثرات کل………………………………………………………………………………………………………………………..2085-2-10 مدل معادلات ساختاري بزهکاري…………………………………………………………………………………………2105-2-10-1 مدل معادلات ساختاري بزهکاري کل……………………………………………………………………………….2105-2-10-1-1 اثرات مستقيم و غيرمستقيم متغيرها بر متغير وابسته بزهکاري در بين جمعيت کل……………….2165-3 نتايج آزمون فرضيات………………………………………………………………………………………………………………..218
6 فصل ششم: نتيجه گيري و پيشنهادات…………………………………………………………………………………………..2206-1 نتايج تحقيق…………………………………………………………………………………………………………………………….2206-1-1 دلالتهاي تجربي…………………………………………………………………………………………………………………..2206-2 بحث و نتيجه گيري ………………………………………………………………………………………………………………2316-3 پيشنهادات ………………………………………………………………………………………………………………………………2536-3-1 پيشنهادات پژوهشي………………………………………………………………………………………………………………2536-3-2 پيشنهادات اجرايي و سياستي…………………………………………………………………………………………………2546-3-2-1 سطح خرد (فردي) ………………………………………………………………………………………………………….2546-3-2-2 سطح مياني (سازماني) ……………………………………………………………………………………………………..2556-3-2-3 سطح کلان (جامعه اي) ……………………………………………………………………………………………………2576-4 محدوديت هاي تحقيق………………………………………………………………………………………………………………258منابع و مآخذ…………………………………………………………………………………………………………………………………260پيوستها…………………………………………………………………………………………………………………………………………..279
فهرست شکلها
عنوان صفحه
شکل ‏2-1: مدل رشد شرم 36
شکل ‏2-2: چرخة شرم57
شکل ‏3-1: سطح تحليل، جرم و مجرميت71
شکل ‏3-2: نمودار کنترل-فشار ترکيبي اليوت.76
شکل ‏3-3: مدل دوسوية ورود بزهکاران در بدو نوجواني77
شکل ‏3-4: خلاصة نظريه شرمساري بازپذيرکننده94
شکل ‏35: ترکيب نظريات برچسب زني، فرصت و نظريه خرده فرهنگي توسط نظرية شرمساري97
شکل ‏3-6: اصول بنيادي عدالت ترميمي105
شکل ‏3-7: مدل تحليلي تحقيق119
شکل ‏4-1: مدل سنجش شرمساري بازپذيرنده: تحليل عاملي- تأييدي151
شکل ‏4-2: مدل سنجش به هم پيوستگي: تحليل عاملي- تأييدي153
شکل ‏4-3:مدل سنجش همالان بزهکار: تحليل عاملي- تأييدي154
شکل ‏4-4:مدل سنجش پايبندي به ارزش هاي اخلاقي: تحليل عاملي- تأييدي154
شکل ‏4-5: مدل اصلاح شدة سنجش پايبندي به ارزش هاي اخلاقي: تحليل عاملي- تأييدي155
شکل ‏4-6: مدل سنجش انتظار شرم: تحليل عاملي- تأييدي156
شکل ‏4-7: مدل سنجش بزهکاري آينده نگر: تحليل عاملي- تأييدي157
شکل ‏5-1: مدل تحليل مسير در بين افراد به هم پيوسته205
شکل ‏5-2: مدل تحليل مسير در بين افراد نابه هم پيوسته206
شکل ‏53: مدل معادلات ساختاري بزهکاري211
فهرست جدول ها
عنوان صفحه
جدول ‏31: قلمروهاي تبيين در نظرية بريث ويت85
جدول ‏41: ابعاد، مولفه ها و معرفهاي متغير بزهکاري131
جدول‏42: ابعاد و گويه هاي متغير به هم پيوستگي خانوادگي132
جدول‏43: گويه هاي متغير شرمساري136
جدول‏44: معرف ها و گويه هاي متغير بازپذيري136
جدول‏45: گويه هاي متغير انگ زني137
جدول ‏46: ابعاد و گويه هاي متغير همالان بزهکار139
جدول‏47: گويه هاي متغير انتظار شرم139
جدول‏48: معرف هاي متغير پايبندي به ارزش هاي اخلاقي140
جدول ‏49: ابعاد، مولفه ها و گويه هاي متغير فشار142
جدول‏410: جمعيت تحقيق به تفکيک جنس و نواحي144
جدول ‏411: حجم نمونه تحقيق برحسب دانش‌آموز به تفکيک جنس و نواحي آموزشي146
جدول ‏412: حجم نمونه تحقيق برحسب کلاس به تفکيک جنس و نواحي آموزشي146
جدول ‏413:تحليل عاملي: آزمون KMO و بارتلت148
جدول ‏414: تحليل عاملي: واريانس تبيين شده149
جدول ‏415: تحليل عاملي: ماتريس چرخش يافته150
جدول ‏416: نتايج تحليل عوامل تأييدي ساختاري نظري وسيلة اندازه گيري و مشخصات اعتبار و پايايي مدل اندازه گيري و بار گويه هاي متغيرهاي مکنون تحقيق160
جدول‏51:توزيع فراواني پاسخگويان بر اساس جنس165
جدول‏52: فراواني پاسخگويان بر حسب رشته و معدل تحصيلي166
جدول‏53: شاخصهاي مرکزي و پراکندگي متغير معدل تحصيلي166
جدول‏54: فراواني پاسخگويان بر حسب ميزان تحصيلات والدين167
جدول‏55: آمارهاي مرکزي و پراکندگي شاخص تحصيلات والدين167
جدول‏56: فراواني پاسخگويان بر حسب ميزان منزلت شغلي پدر168
جدول‏57: آمارهاي مرکزي و پراکندگي شاخص منزلت شغلي پدر168
جدول‏58: فراواني پاسخگويان بر حسب ميزان درآمد169
جدول‏59: فراواني پاسخگويان بر حسب ساختار خانواده169
جدول‏510: فراواني پاسخگويان بر حسب محل سکونت170
جدول‏511: فراواني پاسخگويان بر حسب محل تولد170
جدول‏512: فراواني پاسخگويان بر حسب رشته تحصيلي170
جدول‏513: فراواني پاسخگويان بر حسب نوع مدرسه171
جدول‏514: درصد توزيع فراواني پاسخگويان بر حسب شرمساري والدين172
جدول‏515: شاخصهاي مرکزي و پراکندگي متغير شرمساري والدين172
جدول‏516: درصد توزيع فراواني پاسخگويان بر حسب بازپذيري والدين173
جدول‏517: شاخصهاي مرکزي و پراکندگي متغير بازپذيري والدين174
جدول‏518: درصد توزيع فراواني پاسخگويان بر حسب انگزني والدين175
جدول‏519: شاخصهاي مرکزي و پراکندگي متغير بازپذيري والدين175
جدول‏520: درصد توزيع فراواني پاسخگويان بر حسب متغير به هم پيوستگي176
جدول‏521: شاخص هاي مرکزي و پراکندگي متغير به هم پيوستگي176
جدول‏522: درصد توزيع فراواني پاسخگويان بر حسب متغير همالان بزهکار177
جدول‏523: شاخصهاي مرکزي و پراکندگي متغير همالان بزهکار177
جدول‏524: درصد توزيع فراواني پاسخگويان بر حسب متغير پايبندي به ارزشهاي اخلاقي178
جدول‏525: شاخصهاي مرکزي و پراکندگي متغير پايبندي به ارزشهاي اخلاقي179
جدول‏526: توزيع فراواني نسبي پاسخگويان بر حسب متغير انتظار شرم180
جدول‏527: شاخص هاي مرکزي و پراکندگي متغير انتظار شرم180
جدول‏528: درصد توزيع فراواني پاسخگويان بر حسب متغير فشار181
جدول‏529:شاخصهاي مرکزي و پراکندگي متغير فشار182
جدول‏530: درصد توزيع فراواني پاسخگويان بر حسب متغير بزهکاري گذشته نگر و بزهکاري آينده نگر184
جدول ‏531: شاخصهاي مرکزي و پراکندگي متغير بزهکاري سابق و بزهکاري فرافکني شده185
جدول ‏532: درصد توزيع فراواني نسبي پاسخگويان بر حسب متغير بزهکاري گذشته نگر به تفکيک جنس186
جدول ‏533: درصد توزيع فراواني پاسخگويان بر حسب متغير بزهکاري آينده نگر به تفکيک جنس187
جدول ‏534: درصد توزيع فراواني پاسخگويان بر حسب مقياس کل بزهکاري گذشته نگر و بزهکاري آينده نگر و ابعاد آن به تفکيک جنس189
جدول‏535: بزهکاري پاسخگويان بر اساس جنس190
جدول‏536: رابطة خاستگاه اجتماعي-اقتصادي با بزهکاري191
جدول‏537: بزهکاري پاسخگويان بر اساس ساختار خانواده192
جدول‏538: بزهکاري پاسخگويان بر اساس محل سکونت192
جدول ‏539: جدول آزمون تفاوت ميانگين براي متغيرهاي مستقل بر حسب جنس پاسخگويان194
جدول‏540: ميانگين نمرات بزهکاري و زيرمقياس هاي بزهکاري بر حسب رشته تحصيلي195
جدول ‏541: آزمون تفاوت ميانگينها: آزمونهاي پس از تجربه (Post Hoc) براي مقادير تقلب امتحاني در بين پسران196
جدول ‏542: آزمون تفاوت ميانگينها: آزمونهاي پس از تجربه (Post Hoc) براي مقادير مصرف مواد در بين پسران197
جدول‏543: آزمون تفاوت ميانگينها: آزمونهاي پس از تجربه (Post Hoc) براي مقادير کجروي جنسي در بين پسران197
جدول ‏544: آزمون تفاوت ميانگينها: آزمونهاي پس از تجربه (Post Hoc) براي مقادير بزهکاري در بين پسران198
جدول‏545: آزمون تفاوت ميانگينها: آزمونهاي پس از تجربه (Post Hoc) براي مقادير خشونت در بين دختران198
جدول ‏546: آزمون تفاوت ميانگينها: آزمونهاي پس از تجربه (Post Hoc) براي مقادير ونداليسم در بين دختران198
جدول ‏547: آزمون تفاوت ميانگينها: آزمونهاي پس از تجربه (Post Hoc) براي مقادير تقلب امتحاني در بين دختران199
جدول ‏548: آزمون تفاوت ميانگينها: آزمونهاي پس از تجربه (Post Hoc) براي مقادير کجروي جنسي در بين دختران199
جدول ‏549: آزمون تفاوت ميانگينها: آزمونهاي پس از تجربه (Post Hoc) براي مقادير بزهکاري در بين دختران200
جدول‏550: ضرايب همبستگي بين بزهکاري گذشته نگر و بزهکاري آينده نگر201
جدول‏551: ضرايب همبستگي پيرسون بين متغيرهاي مستقل تحقيق و ابعاد بزهکاري203
جدول‏552: اثرات مستقيم متغيرهاي مستقل بر متغيرهاي وابستة بر حسب افراد به هم پيوسته و افراد نابه هم پيوسته207
جدول‏553: اثرات غيرمستقيم متغيرهاي مستقل بر متغيرهاي وابستة بر حسب افراد به هم پيوسته و افراد نابه هم پيوسته208
جدول‏554: اثرات کل متغيرهاي مستقل بر متغيرهاي وابستة بر حسب افراد به هم پيوسته و افراد نابه هم پيوسته209
جدول‏555: آماره هاي برازش مدل در بين کل جمعيت212
جدول ‏556: جدول ضرايب تأثير متغيرهاي مدل معادلات ساختاري در بين نمونه کل215
جدول‏557: اثرات مستقيم و غيرمستقيم متغيرهاي مستقل بر متغير وابستة بزهکاري در بين جمعيت کل217
جدول ‏558: آزمون فرضيه هاي تحقيق218
جدول ‏61: تفاوتهاي مدلهاي آمرانه با مدل هاي ترميمي245
جدول ‏62: مدلهاي برنامه اي عدالت ترميمي در مدارس248
فصل اول
طرح موضوع
فصل اول: طرح موضوع
بيان مسأله
نوجواني برههاي از زندگي است که نوجوان در معرض خطر ورود به رفتارهاي پرخطر و مسألهآميز از جمله بزهکاري1، مصرف مواد و رفتارهاي جنسي واقع ميشود. ورود به اين نوع رفتارها، الگوهاي سالم سازگاري و رشد را با وقفه و رکود روبرو ميسازد. اين نوع علايم و نشانههاي ناکارآمدي رفتاري در نوجواني ممکن است پيشدرآمد ناسازگاري و تعادل ضعيف در طول بزرگسالي باشد. از اين رو، مطالعه و شناخت پيشزمينهها و مقدمات کجروي نوجوانان، محور علايق روانشناسان و جامعهشناسان بوده است (اريکسون2،396:2000). در بررسي هاي به عمل آمده در بيشتر کشورهاي جهان، آمار جرايم و بزهکاري متوجه جوانان، همچنان رو به افزايش بوده است. در آمريکا، سالانه بيش از دو ميليون فرد زير 17 سال بازداشت ميشود (گرين3،323:2008). مطابق آمار ديگري در اين کشور 700000 دانشآموز از دبيرستان ترک تحصيل ميکنند، چهارده ميليون کودک در خانوادههاي تک والد زندگي مي کنند، 200000 کودک سالانه در معرض نوعي سوء رفتار و سوءاستفاده هستند، 3000000 دانشآموز و معلم ساليانه قرباني جرم واقع ميشوند و سالانه 500000 مورد سرقت، زورگويي، حمله و تجاوز در مدارس به وقوع ميپيوندد (گروس4 و ديگران،5:2000). در سال 2005، وکيل سابق دادگستري جان اشکرافت اظهار داشت که به رغم صرف ميليونها دلار هزينه در برنامهها براي کاهش و حل و فصل بزهکاري و جوانان در معرض خطر، حکومت فدرال در کاهش خشونت جوانان ناموفق بوده است. اشکروفت بعدها اظهار داشت که جوانان در قبال رفتار خشونتآميز خود مسئوليتپذير و پاسخگو بار نيامده و از اين رو، جواناني که در قرن 21 مرتکب جرم ميشوند متفاوت از پيشينيان خود ميباشند (استونس5،295:2011).
بيشک نوجوانان و جوانان، بخش مهم و پايهاي سرماية انساني هر جامعه به شمار ميآيند که در عين حال، بيش از ساير گروههاي جامعه در معرض بزهکاري و بزهديدگي قرار دارند. در آخرين سرشماري ملي در ايران که در سال ۱۳۹۰ انجام گرفت جمعيت کشور بالغ بر ۷۵،۱۴۹،۶۶۹ تن بوده است (مرکز آمار ايران،1392). بر اساس برآوردهاي مرکز آمار ايران هم اکنون نزديک 24168821 نفر از جمعيت ايران يعني 32 درصد آن، از نظر سني زير 18 سال هستند. جمعيت دانشآموزي کشور نيز در سال تحصيلي ۹۳ـ۹۲ بالغ بر ۱۲ ميليون و ۳۰۰ هزار نفر با احتساب سه مقطع دبستاني، راهنمايي و دبيرستاني بوده است که حدود ۵ ميليون و ۵۰۰ هزار دانش‌آموز در دوره‌هاي متوسطه شامل دوره اول متوسطه (راهنمايي سابق) و دوره دوم متوسطه تحصيل خواهند کرد (مرکز آمار ايران،1392). آمار مزبور از يک سو نشانگر ظرفيتهاي بالقوه آموزشي و سرمايه انساني در جامعة ايراني است، و از سوي ديگر، در صورت عدم توجه کافي و برنامهريزي دقيق، ميتواند به عنوان يک آسيب و يا تهديد قلمداد شود.
در داخل کشور نيز با توجه به آمارهاي منتشر شده ميتوان نتيجه گفت که ميزان وقوع جرايم بر حسب سن، جوانتر شده و بزهکاري و جرم از جوانان به نوجوانان به شدت در حال گسترش است (رجبي،131:1388). بويژه اينکه با توجه به تحولات پديد آمده در حوزه رسانهها و فناوري ارتباطات، آسيبهاي نوپديدي نيز ظهور يافته است که زندگي و سلامت کودکان و نوجوانان را با خطرات جدي مواجه ساخته است. اعتياد و مصرف مواد از جمله آسيبهايي است که به مدارس نفوذ کرده و وضعيت بهداشت و سلامت دانشآموزان را روز به روز با شدت بيشتري مورد تهديد و حمله قرار ميدهد. گزارش سال 2008 سازمان ملل مي‌گويد که ايران بيشترين مصرف سرانه مواد مخدر در جهان را داراست. گزارش‌هاي ديگري وجود دارد که پايين‌ترين سن آغاز اعتياد را نيز ويژه ايران مي‌داند. نتايج يک تحقيق علمي در زمينه مبارزه با مواد مخدر نشان مي‌دهد که مدارس راهنمايي و دبيرستان، يکي از محيط‌هاي اصلي براي شروع استفاده از مواد مخدر است. آن طور که مسئولان ستاد مبارزه با مواد مخدر اذعان دارند، رواج مواد مخدر در بين دانش‌آموزان مدارس به ويژه در حاشيه شهر، به وضعيت نگران‌کننده‌اي رسيده است. طاها طاهري جانشين دبير کل ستاد مبارزه با مواد مخدر در اين خصوص مي‌گويد: بر اساس بررسي‌هاي صورت گرفته، در برخي مدارس حاشيه‌اي نقاط آسيب‌پذير، دانش‌آموزان به مصرف‌کننده مواد مخدر تبديل شده‌اند. با توجه به شرايط ياد شده، زنگ‌‌هاي خطر در خصوص رواج مواد مخدر در ميان دانش‌آموزان مدارس اين مناطق به صدا در آمده است (خبرگزاري تحليلي ايران،1388).
شيوع بزه و رفتارهاي پرخطر در ميان نوجوانان و جوانان در سالهاي اخير به يک مسألة عمدة اجتماعي تبديل گشته است. نتايج و يافتههاي حاصل از پيمايشها و تحقيقات تجربي به قوت بر مدعاي فوق مهر تأييد ميزنند. پوراصل6و ديگران (2007) در پژوهشي ميان 1785 دانشآموز از شهر تبريز دريافتند که 226 نفر (7/12 درصد) تجربة مصرف الکل و 36 نفر (2 درصد) تجربه مصرف مواد مخدر داشتهاند. کليشادي7 و ديگران (2006) در پژوهشي در ميان دانشآموزان دريافتند که ميزان شيوع مصرف سيگار در بين پسران 5/18 درصد و در بين دختران 1/10 درصد ميباشد. ميانگين سني اولين اقدام براي مصرف سيگار 2/13 سال بوده است. نتايج اين تحقيق نشان ميدهد که مصرف سيگار در ميان نوجوانان به عنوان يک تهديد محسوب ميشود. آيتاللهي8 و ديگران (2005) در تحقيقي به اين نتيجه رسيدند که 9/16 درصد دانشآموزان مصرف سيگار را تجربه کرده و 5/2 درصد مرتباً مصرف سيگار داشتهاند. همچنين 35 درصد از دانشآموزان الکل را تجربه کرده و 1/2 درصد از آنها به طور مرتب مصرف الکل داشتهاند. در پژوهش ديگري که توسط اميري9 و ديگران (2011) در ميان 3958 دانشجوي دانشگاه در شمال ايران انجام شده ديده شد که مصرف اکستازي، ترياک و شاهدانه به ترتيب 3/4، 7/2 و 4/2 درصد در ميان دانشجويان رواج دارد.
يافتههاي تحقيقات پيمايشي که به برخي از آنها اشاره شد، نشانگر شدت زياد آسيبها و تهديداتي است که امروزه نسل جوان و نوجوان را شديداً تهديد ميکند. راهکارها و برنامههاي ارائه شده در سطوح مختلف ملي و فراملي نيز آنگونه که بايد نتوانستهاند سودمند و راهگشا باشند. تا جايي که طي 36 سال گذشته، جمعيت کشور دو برابر، اما جمعيت کيفري هفت برابر شده است. شيوع رفتارهاي پرخطر در سنين پايين، پيدايش آسيبهاي نوپديد، عدم مسئوليتپذيري، ضعف کنترلهاي خانوادگي و اجتماعي، تربيت ناقص و ناکارا و نيز سستي پايههاي اخلاقي کودکان و نوجوانان از جمله مواردي است که وضعيت عصر حاضر را با گذشته متمايز ساخته است. با توجه به ظهور و بروز شرايط نوين و تحول و دگرگوني بنيادين در نهادهاي مرسوم اجتماعي، روشن است که راهکارها و اقدامات پيشين نميتوانند پاسخگوي مسائل نو باشند و به طور کامل موثر واقع شوند. در چنين شرايطي که از يک سو با آسيبها و تهديدات نو مواجهيم و از سوي ديگر اقدامات و راهکارهاي پيشين چندان قرين توفيق نبودهاند، رويکردها و نظريات جديدتري پا به عرصه نهادهاند. نظرية شرمساري بازپذيرکننده10 بريث ويت11 از جملة اين نظريهها به شمار ميرود. نظرية شرمساري بازپذيرکننده عدسيهاي جديدي پيشروي جامعه قرار ميدهد و پيشنهادات و راهکارهاي متفاوتي را در حوزههاي مختلف نهادي از جمله خانواده، مدرسه، محله، پليس، دادگاه و غيره عرضه ميدارد.
تحقيق حاضر در پي تحليل و تبيين آثار شرمساري بازپذيرکننده بر بزهکاري دانشآموزان در بستر خانواده است. در نظريه جرمشناسي، خانواده نقشي بنيادين در ايجاد همنوايي در بين دختران و پسران بويژه در سنين آغازين آنها بازي ميکند. عمدة ادبيات جرمشناسي در اين حوزه، نشان از اين دارد که نظارت بر رفتار کودک، بکارگيري انضباط منسجم و يکپارچه، و رشد و بالندگي دلبستگيهاي والد-فرزند به طور عام کودک را به سمت همنوايي با معيارها و استانداردهاي رايج و مرسوم اجتماعي تشويق ميکند (ليبر12،79:2009؛کوتاروبلس13،375:2006؛لي14،193:2005). مثلاً طبق ادعاي هيرشي و گاتفردسون، والديني که بر رفتار فرزندان خود نظارت داشته، انتظارات روشني در باب مذموم بودن بزهکاري بعمل آورده و به تمکين پاداش ميدهند (و نافرماني را مجازات ميکنند)، احتمال تخلف کودکان را کاهش ميدهند (از طريق تقويت خودکنترلي در کودکان) (فاگان15،151:2011).
در اين تحقيق، تاکيد عمده بر تحليل و تبيين آثار شرمساري خانوادگي و فرايند بازپذيري16 بر بزهکاري17 است. در توضيح بزهکاري بايد گفت که جرايم نوجوانان توسط پارهاي عناوين و برچسبها بررسي ميشود. رايجترين برچسب براي رفتار مجرمانه نوجوانان، بزهکاري است. بزهکاري شامل مجموعهاي از رفتارهاي قانونشکنانه است که براي بزرگسالان و صغار بکار ميرود. رفتارهايي که بزرگسالان در خصوص آنها به لحاظ کيفري پاسخگو هستند نظير مصرف مواد و تخلفات خشونتبار عليه ساير اشخاص (مثل حمله و هجوم)، اموال و دارايي (مثل خرابکاري و ايجاد حريق) و نظم عمومي. علاوه بر تخلفات مجرمانه، صغار در قبال تخلفات منزلتي18 (مثل پرسهزني، نقض آداب و رسوم، فرار از منزل) نيز پاسخگو محسوب ميشوند. در مجموع، بزهکاري به آن دسته از رفتارها اطلاق ميشود که توسط اشخاص زير سن بزرگسالي انجام ميگيرد و نقض قانون تلقي شده و واکنش قانوني جامعه را برميانگيزد (مارته19،2:2008). پس بزهکاري علاوه بر جرايم، شامل رفتارهاي غيرمجرمانه نيز هست. فرار از منزل، گريز از مدرسه، سرپيچي از دستورات قانوني والدين يا مراجع اقتدار مصاديق ديگري از بزهکاري تلقي ميشود. اين نوع اعمال اغلب به عنوان تخلفات منزلتي مطرح است که به شرايط سني شخص هنگام ارتکاب تخلف اشاره دارد. حداکثر سن براي حوزة قضايي دادگاه جوانان به طور معمول 18 سال است، ولي برخي دولتها حدود سني را کاهش دادهاند (شوميکر20،3:2009).
نظرية شرمساري بازپذيرکننده بريث ويت، از جمله نافذترين و اثرگذارترين نظريههاي جديد جرم شناختي در سالهاي اخير به شمار ميرود. طبق رأي و نظر ايکرز21 (1990)، نظرية شرمساري بازپذيرکننده در اصل تلاشي است مجدد براي ترکيب عناصري از نظريههاي متعدد موجود، ولي با اجتناب از پارهاي خطاها و اشتباهاتي که تلاشهاي قبلي دچار شدهاند و نيز برخورداري از عنصري جذاب و نو در تمايزبخشي مابين انگزني و شرمساري بازپذيرکننده که در تلاشهاي پيشين مربوط به ترکيب نظري ديده نميشود. هر که بخواهد نسبت به نظريههاي جرم و انحراف اطلاع و وقوف کامل بيابد حتماً لازم است اين کتاب را در قفسة کتابخانه خود داشته باشد. (عليوردي نيا و ديگران،120:1393).
بيترديد نظريات جرمشناختي حائز اهميتاند، زيرا عمدة آنچه در نظام عدالت کيفري به اجرا درميآيد، مبتني بر نظريات جرمشناختي هستند (صابر22،1:2006). در واقع، بخشي از شهرت فزايندة نظرية شرمساري بازپذيرکننده، عدم توفيق نظريههاي پيشين جرمشناختي در تبيين جرم و راهحلهاي پيشنهادي براي جرم بوده است. طبق نظريههاي پيشين جرم، رفتارهاي مجرمانه محصول يادگيري، برچسب منفي و يا عاملان انگيزهمند عقلاني است. اين نوع مجازات يا سياست توانبخشي در دهههاي گذشته بکار رفته است، ولي به نظر نمي رسد تأثير مثبتي بر پيشگيري از اقدامات مجرمانه و اصلاح خلافکاران مجرم داشته باشد (ساکياما23،7:2008). يکي از دلايل علاقمندي به احساسات به عنوان يک موضوع مرتبط با جرم شناسي همين مورد است. اين گونه علاقه برخاسته از نارضايتي از نظريههاي عمدة جرم – مثل نظرية کنترل24، نظرية فعاليتهاي روزمره25، و خصوصاً نظرية انتخاب عقلاني26- بوده است که انگيزة متخلف را مفروض انگاشته و آن را بديهي و مسلم پنداشتهاند؛ نظريههايي که از دقت لازم و باريکبيني فکري و کفايت مفهومي براي درک و شناخت چرايي و چگونگي تحريکشدن27 افراد در ارتکاب جرم و توجه کافي به آن برخوردار نيستند (هان،244:2002).
بريث ويت افقها و روزنههاي جديدي فراروي نظرية برچسبزني بازگشوده است و پيشرفتهاي چشمگيري در ترکيب (و نه بر هم آميختن ناشيانه) نظريههاي عمومي موجود در زمينه جرم و انحراف به ارمغان آورده است. مدل وي هم داراي ابعاد خرد و هم داراي ابعاد کلان بوده و اجزائي از نظرية کنترل، نظرية فرصتهاي افتراقي28، نظرية يادگيري اجتماعي29 و نيز نظرية برچسبزني30 را تلفيق کرده و در کنار هم نشانده است. کليد افقهاي نوين براي برچسبزني و ترکيب نظرية جرمشناسي، مفهوم «شرمساري بازپذيرکننده» است. بواقع همچنانکه بريث ويت اذعان مي کند، شرمساري بازپذيرکننده تنها عنصر و مولفة اصيل در اين نظريه به شمار ميآيد (ايکرز،722:1990).
به نظر هونگ ليو31، گرچه نظرية شرمساري بازپذيرکننده، تلفيقي از نظريههاي جرمشناختي غربي است، ولي سه خصلت عمده و کليدي در نظرية شرمساري بازپذيرکننده وجود دارد که آن را از نظريههاي جرمشناختي غربي متمايز ميسازد.
اولاً نظرية شرمساري بازپذيرکننده، به کنترل اجتماعي صبغة اخلاقي ميبخشد و لذا، عنان کنترل را به دست عموم مردم و خانواده و اجتماع آنها بازميگرداند. نظرية بريث ويت به وجدان32 افراد، اخلاق و احساس شرم33 آنها متوسل ميشود. اين درست نقطة مقابل ساير سنتهاي جرمشناختي است که از حرفهاي شدن34، نظاممند شدن35، علمي شدن36 و اجتماعزدايي37 از عدالت طرفداري ميکنند. دومي ممکن است به اعضاي اجتماع چنان تلقين کند که آنها ايمان بياورند که کارشناسان ميتوانند راهکارهايي علمي براي مسائل جرم ارائه دهند و از اين رو، از توجه به راهکارهايي محلي منصرف ميکنند (ليو38،54:1998). به زعم بريث ويت، تا زماني که اجتماع اصولاً بر اين نظر است که متخصصان ميتوانند از طرق علمي به راهحلهاي مشکل بزهکاري دست بيابند، اين خطر وجود دارد که شهروندان از مشارکت در برنامه ها و اقدامات پيشگيرانهاي که توسط خود آنها انجام شدني است سر باز زنند. با اين تلقي، وقتي من شاهد ارتکاب جرمي هستم يا ميبينم که همسايه کنار من در حال نقض قانون است، من فقط بايد به کار خود برسم زيرا افراد ديگري هستند که به عنوان پليس وظيفة برخورد با اين مشکل را دارند. او پيشنهاد مي کند: جرم زماني بهتر کنترل مي شود که اعضاي اجتماع از طريق مشارکت در تقبيح بزهکار و ايجاد شرمساري در وي با تشريک مساعي منجسم و در ضمن بازپذيري بزهکار در اجتماع جهت تبديل وي به شهروندي مطيع قانون، اولين نقش را ايفا کنند. در جوامعي نرخ بزهکاري اندک است که مردم، فقط در انديشه شغل و حرفه خود نيستند و انعطاف در مقابل انحرافات، محدودهاي تعريف شده دارد و اجتماع تلاش ميکند تا مشکل بزهکاري خود را به دست خود حل کند، نه به دست پليس و مراجع حرفهاي. (غلامي،1391؛زهر،37:1383).
جرم زماني بهتر کنترل ميشود که اعضاي اجتماع از طريق مشارکت فعال در شرمساري متخلفان، اولين کنترلکنندگان باشند و آنها را از طريق مشارکت همسو با روش بازگشت متخلف به اجتماع شهروندان مطيع قانون شرمسار نمايند (گاد39،165:2006). همساز با نظرية شرمساري بازپذيرکننده، الگو و مدل کنترل اجتماعي چيني بر تربيت اخلاقي و درونيشدن «اخلاقيات خوب» در افراد تاکيد ميگذارد. اين مدل براي مواجهه با مناقشات و مسائل، استفاده از ابزارهاي غيررسمي را تشويق ميکند و اقدامات و عملکردهاي افراد و اجتماعات بومي را به عنوان ابزاري براي حل و فصل مشکلات به جاي کارشناسان حرفهاي پرورش ميدهد. (ليو،54:1998). مطابق نظر بريث ويت، خصوصيزدايي40 از قانون همگاني و استفادة مشترک از شرمساري عمومي، کارايي و اثربخشي اجراي قوانين کيفري را بهبود ميبخشد، به اين دليل ساده که ميتواند به ايجاد مفهوم مشترک اخلاقي از نظم کمک کند. وي بعدتر استدلال کرد که گره زدن شرم و مجازات، به نظمِ قانونيِ کاراتر و استوارتري ميانجامد (جالي41،55:2004).
دوم اينکه، برخلاف ساير جوامع غربي که بياني انفعالي از رفتار مجرمانه بدست ميدهند، گويي که توسط متغيرهاي زيستي، روانشناختي و ساختاري اجتماعي بدون اينکه مجرمان بر آنها کنترلي داشته باشند، تعين مييابد، نظرية شرمساري بازپذيرکننده مفهومي فعال از مجرم را ميپذيرد. مجرم در اين نظريه، انتخابکنندهاي است – ارتکاب جرم، پيوستن به خرده فرهنگ، اتخاذ يک خودانگاره انحرافي، بازپذيري خود، پاسخ به رفتارهاي بازپذيري ديگران – که عليه فشارات اجتماعي از طريق شرمساري واکنش نشان ميدهد (ليو،54:1998). مسئوليتپذيري فعال در برابر مسئوليتپذيري منفعل، هدف و غايت شرمساري بازپذيرکننده است. اثر بلندمدت اين نوع شرمساري، تغيير ذهنيت متخلف و نگرش او به قانون و همنوايي او از طريق آموزش و انگيزش عاطفي است (توسوني42،2:2004).
سوم اينکه نظرية مزبور، به صورتبندي فرايندي از کنترل اجتماعي ميپردازد که متکي بر مکانيزمهاي شرمساري و بازپذيري است و مشروط به اجتماعگرايي43 و بههمپيوستگي44 در بافت غربي است. بههمپيوستگي و اجتماعگرايي، معمولاً شرايط اجتماعي کشورهاي در حال توسعه، به استثناي ژاپن است. (ليو،54:1998).
يکي از موضوعات يا مسائل مهم و اساسي هنوز در نظرية بريث ويت حلنشده باقي مانده است. تا به حال معلوم نشده که آيا نظرية شرمساري بازپذيرکننده توانسته افقهاي جديدي فراروي مطالعات جرمشناختي باز کند يا نه. به عبارتي به دليل محدوديت تحقيقات تجربي و فقدان شواهد و يافتههاي کافي، هنوز نتيجة شفاف و روشني در اين باب حاصل نشده که آيا نظرية شرمساري بازپذيرکننده، تکرار و واگوئي نظريههاي پيشين در قالبهاي مفهومي جديد است و يا اينکه، توانسته تبييني جامعتر و کاملتر نسبت به آنها عرضه نمايد (بنت45،1:1996؛لوسونز46،161:2007).
بنابراين از جمله اهداف تحقيق حاضر، آزمون تجربي سازهها و گزارههاي اصلي نظرية شرمساري بازپذيرکننده، طراحي و تدوين شاخصهاي کمي براي مفاهيم اصلي نظريه شرمساري و بالاخره کشف و بررسي و تطبيق و مقايسة برازش و کفايت مدل علّي برگرفته از نظرية بريث ويت و مدلهاي بديل و جايگزين است. نظرية شرمساري بازپذيرکننده هنوز در حال توسعه و تحول است و شواهد تجربي در حمايت و پشتيباني از پيشبينهاي آن ناهمساز و مغشوش47 است. توافق و اجماع نظر کمي در بين آزمونهاي مستقيم، در باب نحوة عملياتي کردن مفاهيم نظري از قبيل شرمساري بازپذيرکننده، شرمساري جداکننده48، بههمپيوستگي و اجتماع گرايي وجود دارد (راي49،28:2012). بوچکوار50 و تايتل51 (2005) به تفصيل در بارة دشواريهاي نظرية شرمساري بازپذيرکننده بحث کردهاند. ابهام در تعريف مفاهيم، عدم صراحت در امکان خنثي بودن شرم، ترتيب و توالي شرمساري بازپذيرکننده، و دفعات لازم شرمساري بازپذيرکننده براي اثربخش بودن از جمله مواردي است که توسط



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید