دانشگاه یزد
دانشکده علوم اجتماعی
پایان‌نامه جهت دریافت درجه کارشناسی ارشد
در رشته جامعه‌شناسی
بررسی عوامل اجتماعی، فرهنگی انزوای اجتماعی دختران مجرد
بالای 30 سال شهر یزد
استاد راهنما: سرکار خانم دکتر مهناز فرهمند
استاد مشاور: جناب آقای دکتر سید علیرضا افشانی
پژوهنده: فائزه السادات مدرسی یزدی

تقدیم به تمام کسانی که دوستشان دارم
و تقدیم به تمام دختران پرشور و بانشاط یزدی!
به امید روزی که دیگر شورونشاط جوانیمان فدای تعصبات سنگین عرفی نشود و همگان باور کنند که ما هم
می‌توانیم انتخاب کنیم.
چکیده :
انزوای اجتماعی یکی از آسیب های اجتماعی است که طبق نظریات روانشناسان و جامعه شناسان، ممکن است بر اثر عوامل مختلفی از جمله ضعف سلامت اجتماعی، عدم برخورداری از حمایت اجتماعی، تصور منفی از خود و ویژگی های خود، عدم اشتغال و استقلال مالی ایجاد گردد. در این پژوهش، اثر تمام این متغیرها، به علاوه اثر دیدگاه های سنتی در مورد تجرد دختران و نیز دیدگاه های عرفی خانواده و خویشاوندان راجع به این موضوع و نوع تصور شخص از مقوله ازدواج، بر انزوای اجتماعی دختران مجرد بالای سی سال شهر یزد سنجیده شده است. روش پژوهش از نوع پیمایش بوده است، جامعه آماری شامل 2613 نفر از دختران مجرد بالای سی سال یزدی بوده‌اند که 139 نفر از آنها با روش نمونه گیری زنجیره ای به عنوان نمونه انتخاب و مورد مطالعه قرار گرفتند. ابزار مورد استفاده پرسشنامه بوده است. داده‌ها با کمک نرم‌افزار SPSS مورد تحلیل قرار گرفتند. نتایج حاکی از این بوده است که بين ميزان انزواي اجتماعي دختران مجرد شاغل و دختران مجرد غيرشاغل، تفاوت معنی‌داری وجود نداشت. بین متغیرهای حمايت اجتماعي، سلامت اجتماعي، باورهاي سنتي رايج در جامعه در مورد تجرد، تصورات عرفي خانواده و خويشاوندان در مورد تجرد و برداشت از خود با احساس انزواي اجتماعي رابطه معکوس و معنی داری وجود داشت. همچنین هر چه تصور دختران مجرد از مقوله ازدواج بهتر باشد احساس انزواي اجتماعي آن‌ها بیشتر است. بين استقلال مالي دختران مجرد و پايگاه اقتصادی-اجتماعی خانواده با انزواي اجتماعي رابطه معنی‌داري وجود نداشت. از بين متغيرهاي باقيمانده در مدل رگرسيون، باورهاي سنتي، حمايت اجتماعي و نوع برداشت از خود در مجموع بيشترين تأثير را بر ميزان انزوای اجتماعی داشته‌اند که بیشترین تأثیر، مربوط به متغیر برداشت از خود بوده است. با استفاده از واريانس تركيب خطي متغيرهاي مستقل مي‌توان 8/29 درصد از واريانس ميزان انزوای اجتماعی را توضيح داد.

فهرست مطالب
فصل اول: کلیات تحقیق
1-1 مقدمه …………………………………………………………………………………………………………………… 2
1-2 بیان مسئله …………………………………………………………………………………………………………… 4
1-3 اهمیت و ضرورت تحقیق …………………………………………………………………………………………… 8
1-4 اهداف پژوهش …………………………………………………………………………………………………. 10
1-4-1 اهداف اصلی تحقیق………………………………………………………………………………………. 10
1-4-2 اهداف فرعی تحقیق …………………………………………………………………………………….. 10
1-5 کاربرد نتایج تحقیق ………………………………………………………………………………………… 11
فصل دوم: مروری بر ادبیات تحقیق
2-1 مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………….. 15
2-2 تحقیقات داخلی ………………………………………………………………………………………………… 16
2-3 تحقیقات خارجی ……………………………………………………………………………………………….. 20
2-4 جمع‌بندی تحقیقات پیشین ………………………………………………………………………………. 22
2-5 نظریات انزوای اجتماعی ………………………………………………………………………………………. 24
2-5-1 نظریات روانشناختی انزوای اجتماعی …………………………………………………………………….. 24
2-5-1-1 آثار تحلیلی فروید و کلین …………………………………………………………………………………. 25
2-5-1-2 انزوای اجتماعی، تجرد و جنسیت (لاینرمن،گیلیگان،راکر و برگمن و مانتر) ……… 26
2-5-1-3 انزوای اجتماعی در ارتباط با محیط زندگی شخص (نظریه سیلورمن، هورتولانوس و همکارانش) ………………………………………………………………………………………………………………………………………………… 28
2-5-2 نظریات جامعه شناختی انزوای اجتماعی (با تمرکز بر رویکرد روابط اجتماعی)………….. 29
2-5-2-1 اهمیت روابط اجتماعی …………………………………………………………………………………………….. 31
2-5-2-1-1روابط اجتماعی و تندرستی فردی ………………………………………………………………………… 31
2-5-2-2 اهمیت اجتماعی روابط اجتماعی ………………………………………………………………………………. 35
2-5-2-3 روابط اجتماعی به عنوان سرمایه اجتماعی ………………………………………………………………… 37
2-5-2-4 روابط اجتماعی و تغییرات در محیط اجتماعی …………………………………………………………. 38
2-5-2-5 پیامدهای اجتماعی روابط اجتماعی …………………………………………………………………………….. 39
2-5-2-6 انزوای اجتماعی به عنوان شکلی از محرومیت اجتماعی ………………………………………………. 42
2-5-2-7 علل انزوای اجتماعی ………………………………………………………………………………………………………. 45
2-5-2-8 رویکرد شبکه ای …………………………………………………………………………………………………………….. 48
2-5-2-9رویکرد تنهایی …………………………………………………………………………………………………………………… 50
2-6 چارچوب نظری ………………………………………………………………………………………………………………………….. 54
2-7 مدل نظری …………………………………………………………………………………………………………………………. …… 60
2-8 فرضیات تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………………… 61
فصل سوم: روش تحقیق
3-1 مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 63
3-2 روش تحقیق …………………………………………………………………………………………………………………………………… 63
3-3 جامعه آماری …………………………………………………………………………………………………………………………………. 64
3-4 شیوه نمونه‌گیری……………………………………………………………………………………………………………………………… 64
3-5 حجم نمونه…………………………………………………………………………………………………………………………………….. 64
3-6 ابزار گردآوری داده‌ها ……………………………………………………………………………………………………………………… 65
3-6 روایی و پایایی …………………………………………………………………………………………………………………………………. 65
3-8 تکنیک های آماری …………………………………………………………………………………………………………………………. 66
3-9 تعریف نظری و عملی مفاهیم و متغیرها ………………………………………………………………………… 67
3-9-1 تعریف نظری و عملیاتی متغیرهای مستقل …………………………………………………………………. 67
3-9-1-1 مفهوم سلامت اجتماعی …………………………………………………………………………………………….. 67
3-9-1-2 مفهوم حمایت اجتماعی …………………………………………………………………………………………….. 71
3-9-1-3 مفهوم برداشت از خود ………………………………………………………………………………………………… 75
3-9-1-4 مفهوم عرف و سنت ………………………………………………………………………………………………….. 77
3-9-1-5 مفهوم استقلال مالی ………………………………………………………………………………………………… 80
3-9-1-6 مفهوم پایگاه اجتماعی – اقتصادی……………………………………………………………………………… 81
3-9-2 تعریف نظری تجرد وتعریف نظری و عملیاتی و متغیر وابسته ……………………………………….. 83
3-9-2-1مفهوم تجرد ……………………………………………………………………………………………………………………. 83
3-9-2-2 تعریف نظری و عملیاتی متغیر وابسته: انزوای اجتماعی ……………………………………………… 84
فصل چهارم: تجزیه‌وتحلیل داده‌ها
4-1 مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………………………… 92
4-2 آمار توصیفی ……………………………………………………………………………………………………………………….. 92
4-2-1 وضعیت اشتغال …………………………………………………………………………………………………………………. 92
4-2-2 تحصیلات …………………………………………………………………………………………………………………………… 93
4-2-3 تحصیلات مادر ……………………………………………………………………………………………………………………. 94
4-2-4 تحصیلات پدر ………………………………………………………………………………………………………………………. 95
4-2-5 درآمد ماهیانه ……………………………………………………………………………………………………………………… 96
4-2- 6 درآمد ماهیانه سایر اعضای خانواده …………………………………………………………………………………… 97
4-2-7 نوع منزل مسکونی ………………………………………………………………………………………………………. 98
4-2-8 دیدگاه‌های سنتی خانواده و خویشاوندان ……………………………………………………………………… 99
4-2-9 دیدگاه عرفی جامعه ……………………………………………………………………………………………………….. 100
4- 2-10 میزان استقلال مالی ………………………………………………………………………………………………… 101
4-2-11 نوع تصور ذهنی شخص از مقوله ازدواج ……………………………………………………………………… 102
4-2-12 سلامت اجتماعی …………………………………………………………………………………………………………. 103
4-2-13 حمایت اجتماعی ………………………………………………………………………………………………………… 108
4-2- 14 نوع برداشت از خود ……………………………………………………………………………………………………….. 111
4-2-15 انزوای اجتماعی ……………………………………………………………………………………………………………….. 113
4-3 یافته‌های استنباطی و تحلیل مسیر متغیرها …………………………………………………………………………….. 117
4-3-1 يافته‌هاي استنباطي ……………………………………………………………………………………………………………. 117
4-3-2 رگرسيون‌ چندگانه برای‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ سنجش اثر ‌متغیرهای ‌مستقل بر متغیر وابسته …………………………… 126
4-3-3 تحلیل مسیر ……………………………………………………………………………………………………………………….. 126
فصل پنجم: خلاصه، نتیجه‌گیری، انتقادات و پیشنهادات
5-1 مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………………………. 129
5-2 خلاصه یافته ها ………………………………………………………………………………………………………………….. 130
5-3 نتیجه‌گیری ………………………………………………………………………………………………………………………… 132
5-4 مشکلات,محدودیت ها و پیشنهادات …………………………………………………………………………………. 135
پیوست
پرسشنامه ………………………………………………………………………………………………………………………………………. 141
فهرست منابع و مآخذ …………………………………………………………………………………………………………………….. 148
فهرست جداول و نمودارها
جدول شماره 1 ابعاد و مؤلفه‌های سنجش سلامت اجتماعی ………………………………………………………………. 70
جدول شماره 2 ابعاد و مؤلفه‌های سنجش حمایت اجتماعی ……………………………………………………………… 74
جدول شماره 3 ابعاد و مؤلفه‌های سنجش متغیر برداشت از خود …………………………………………………………. 77
جدول شماره 4 ابعاد و مؤلفه‌های سنجش عرف و سنت …………………………………………………………………….. 80
جدول شماره 5 ابعاد و مؤلفه‌های سنجش پایگاه اجتماعی- اقتصادی …………………………………………………. 83
جدول شماره 6 ابعاد و مؤلفه‌های سنجش انزوای اجتماعی………………………………………………………………. 90
جدول شماره 7 توزیع پاسخگویان برحسب وضعیت اشتغال……………………………………………………………… 92
جدول شماره 8 توزیع پاسخگویان برحسب تحصیلات ……………………………………………………………………. 93
جدول شماره 9 توزیع پاسخگویان برحسب تحصیلات مادر ……………………………………………………………… 94
جدول شماره 10توزیع پاسخگویان برحسب تحصیلات پدر ……………………………………………………………… 95
جدول شماره 11 توزیع پاسخگویان برحسب میزان درآمد ………………………………………………………………… 96
جدول شماره 12 توزیع پاسخگویان برحسب میزان درآمد ماهیانه سایر افراد خانواده ……………………….. 97
جدول شماره 13 توزیع پاسخگویان بر حسب نوع منزل مسکونی …………………………………………………….. 98
جدول شماره 14 توزیع پاسخگویان برحسب دیدگاه‌های سنتی خانواده و خویشاوندان ………………………. 99
جدول شماره 15 توزیع پاسخگویان برحسب دیدگاه‌های عرفی جامعه ………………………………………………. 100
جدول شماره16 توزیع پاسخگویان برحسب میزان استقلال مالی…………………………………………………………. 101
جدول شماره 17 توزیع پاسخگویان برحسب نوع تصور شخص از مقوله ازدواج ……………………………….. 102
جدول شماره 18توزیع پاسخگویان برحسب سلامت اجتماعی (بعد یکپارچگی …………………………………. 103
جدول شماره 19 توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب سلامت اجتماعی (بعد پیوستگی)……………………… 104
جدول شماره 20 توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب سلامت اجتماعی (بعد
پذیرش)……………………………………………………………………………………………………………………………………………. 105
جدول شماره 21 توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب سلامت اجتماعی (بعد سهم داشت)……………. 106
جدول شماره 22 توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب سلامت اجتماعی (بعدشکوفائی) ………………………… 107
جدول شماره 23 توزیع پاسخگویان برحسب حمایت اجتماعی (بعد دوستان) …………………………………. 108
جدول شماره 24 توزیع پاسخگویان برحسب حمایت اجتماعی (بعد دیگران) ……………………………………… 109
جدول 25 توزیع پاسخگویان برحسب حمایت اجتماعی (بعد خانواده) …………………………………………………. 110
جدول شماره 26 توزیع پاسخگویان برحسب
تصور از خود (بعد شخصی)…………………..……………………….………………….………………….. 111
جدول شماره 27 توزیع پاسخگویان برحسب تصور از خود (بعد کلی) …………………………………………… 112
جدول 28 توزیع پاسخگویان برحسب انزوای اجتماعی (بعد تنهائی) ……………………………………………….. 113
جدول شماره 29 توزیع پاسخگویان برحسب انزوای اجتماعی (بعد عجز) ………………………………………… 114
جدول شماره 30 توزیع پاسخگویان برحسب انزوای اجتماعی (بعد تحمل) ……………………………………. 115
جدول شماره 31 جدول توزیع فراوانی برحسب انزوای اجتماعی (بعد یأس)……………………………………. 116
جدول شماره 32 نتایج آزمون پيرسون براي بررسي رابطه باورهاي سنتي رايج در جامعه يزد در مورد تجرد و انزواي اجتماعی…………………………………………………………………………………………………………………. 117

جدول شماره 33 نتایج آزمون پيرسون براي بررسي رابطه میزان برخورداري
دختران مجرد از حمايت اجتماعي و انزواي اجتماعي ……………………………………………………….. 118
جدول شماره 34 نتایج آزمون پيرسون براي بررسي رابطه سلامت اجتماعي
دختران مجرد و انزواي اجتماعي ………………………………………………………………………………………….. 119
جدول شماره 35 نتایج آزمون تي براي مقايسه ميزان انزواي اجتماعي
دختران مجرد شاغل و دختران مجرد غير شاغل………………………………………………………………………. 120
جدول شماره 36 نتایج آزمون پيرسون براي بررسي رابطه استقلال مالي و انزواي اجتماعي ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………. 121
جدول شماره 37 نتایج آزمون پيرسون براي بررسي رابطه پایگاه اجتماعی- اقتصادی
خانواده و انزواي اجتماعي …………………………………………………………………………………………………………….. 122
جدول شماره 38 نتایج آزمون پيرسون براي بررسي رابطه تصورات عرفي خانواده و خويشاوندان دختران مجرد نسبت به تجرد دختران و انزواي اجتماعی………………………………………………………………………………….. 123
جدول شماره 39 نتایج آزمون پيرسون براي بررسي رابطه نوع برداشت از خود و انزواي اجتماعي …… 124
جدول شماره 40 نتایج آزمون پيرسون براي بررسي رابطه تصور از مقوله ازدواج در ذهن دختران مجرد و انزواي اجتماعي ……………………………………………………………………………………………………………………………………. 125
جدول شماره 41 رگرسیون تأثیر متغیرهای اثر گذار بر متغیر وابسته………………………………………………….. 126
جدول شماره 42 تأثیر مستقیم و غیر مستقیم و کل متغیرهای مستقل بر میزان انزوای
اجتماعی…………………………………………………………………………………………………………………………………………… 127
نمودار شماره 1 مدل نظری …………………………………………………………………………………………………………………….. 60
نمودار شماره 2 توزیع پاسخگویان برحسب وضعیت اشتغال…………………………………………………………………….. 92
نمودار شماره3 توزیع پاسخگویان برحسب تحصیلات پاسخگو……………………………………………………………….. 93
نمودار شماره4 توزیع پاسخگویان برحسب تحصیلات مادر ……………………………………………………………………… 94
نمودار شماره 5 توزیع پاسخگویان برحسب تحصیلات پدر …………………………………………………………….. 95
نمودار شماره 6 توزیع پاسخگویان برحسب میزان درآمد پاسخگو ………………………………………………… 96
نمودار شماره 7 توزیع پاسخگویان برحسب میزان درآمد ماهیانه سایر افراد خانواده …………………… 97
نمودار شماره 8 نمودار تحلیل مسیر متغیرها ……………………………………………………………………………….. 126

فصل اول : کلیات تحقیق
1-1 مقدمه
پیشرفت های روزافزون اخیر در سطح جهانی، باعث افزایش فردگرایی درجهان، متعاقبا فروپاشی بیش از پیش بنیاد خانواده ها و شکل گیری خانه های مجردنشین و تک نفری گردیده است و به دور از مسائل و دغدغه‌های عاطفی و معیشتی، دیگر، مجرد بودن در نظر مردم متمدن و پیشرفته، نوعی ننگ نبوده بلکه گاه مایه آزادی و ترقی و پیشرفت بیشتر فرد تلقی می گردد.
اما واقعیت این است که هنوز هم فرهنگ گرایی و ارزش دوستی در نقاطی از جهان حرف اول را می زند و در این‌گونه مناطق، تجرد، نه تنها آزادی و ترقی محسوب نمی گردد؛ بلکه جامعه به شخص مجرد به‌عنوان یک فرد زندانی در انزوا و تنهایی خویش و بعضا طرد شده در اجتماع و کلا یک فرد ناقص که به اصطلاح (نیمه مکمل) خود را گم کرده است می نگرد. این انزوا به نوبه خود می‌تواند در ابعاد و اشکال گوناگونی چون از خودبیگانگی فرهنگی، اجتماعی، روانی و اقتصادی خود را نشان دهد. گاه جامعه به خاطر عرفی بودن و سنتی بودن، تجرد طولانی مدت را- مخصوصا برای یک دختر- نمی پسندد و گاهی هم این عقیده در میان خانواده ها و اقوام مختلف به‌طور خاص دیده می‌شود که مثلا نمونه ای از آن عقیده ای است که مردم یزد از دیرباز بدان باوردارند. آن‌ها نیز مانند اقوام و مردمان قدیم ایرانی، به دختری که سن ازدواج او ازحد مشخص عرفی گذشته و ازدواج نکرده است؛ القاب ناخوشایندی می‌دهند؛ علاوه بر این، حضور او را در مجالس و محافل عمومی و خصوصی خود چندان خوشایند نمی دانند؛ اما گاه، حالتی پیش می آید که حتی اگر جامعه دارای دیدگاهی باز و روشنفکرانه شده باشد و سنت در آن رو به زوال رفته باشد؛ بازهم تصور خود شخص از اینکه با مجرد ماندن، از مهمترین و اساسی ترین شانس های زندگی خود را از دست داده است و یا تصور عرفی خانواده و خویشاوندان او راجع به اهمیت بنیادین ازدواج و بخصوص ازدواج به‌موقع برای دختران، می‌تواند در روند عادی زندگی و امور روزمره دختر مجرد ایجاد اختلال کرده و او را به‌عنوان یک فرد جدا افتاده از جامعه، منزوی و افسرده کند. پس علل و دلایل تجرد هم که در اشخاص متفاوت است؛ به‌خودی‌خود می‌تواند تأثیرات متفاوتی بر زندگی اجتماعی فرد بگذارد؛ به این صورت که دختری که به میل خود و داوطلبانه تجرد را برگزیده است؛ به مراتب انزوای اجتماعی کمتری را تجربه خواهد کرد تا دختری که دچار یک تجرد ناخواسته -به دلایل گوناگون جسمی، روحی و محدودیت‌های خانوادگی- شده است. البته سلامت روحی و جسمی، سطح بالاتر تحصیلات، موقعیت مکانی و پرستیژ اجتماعی زندگی پدری و تأمین مالی بالا در زندگی، از جمله عواملی است که شاید بتواند کمی انزوای دختران مجرد را تخفیف دهد؛ اما بازهم به نظر می رسد که آنچه در این میان شاخص مهمی است؛ همان تصورات جا افتاده و بومی جامعه فرد است که پیوسته او را به صورت شخصی متمایز، برچسب می زند و او را به حاشیه جامعه می راند.
در فصل اول، پس از بیان دغدغه‌های ذهنی محقق در این پژوهش و بیان اهمیت و ضرورت موضوع، به ذکر اهداف و نیز کاربرد نتایج این پایان نامه پرداخته خواهد شد. در فصل دوم به برسی مبانی نظری، چارچوب نظری، فرضیات و الگوی نظری پرداخته خواهد شد. در فصل سوم به تعریف مفاهیم و متغیرها و ارائه مؤلفه -های سنجش در این پایان نامه و نیز به ذکر شیوه تحقیق، شیوه نمونه گیری، ابزار گردآوری داده ها و جمعیت نمونه و معرفی جامعه آماری پرداخته خواهد شد. در فصل چهارم آمار توصیفی و استباطی یافته- های تحقیق به علاوه مدل رگرسیون و مدل تحلیل مسیر ارائه می شود و در فصل پنجم خلاصه یافته ها و نتیجه تحقیق و پیشنهادات و انتقادات آورده می شود.
1-2 بیان مسئله
انزوای اجتماعی یکی از آسیب های اجتماعی است که طبق نظریات روانشناسان و جامعه شناسان، ممکن است بر اثر عوامل مختلف فرهنگی و اجتماعی ایجاد گردد. انزوا و گوشه‌گيري جوانان و نوجوانان، عارضه‌اي است که متأسفانه در سال‌هاي اخير شيوع يافته و اين در حالي است که بررسي‌هاي انجام شده نشان مي‌دهد از هر 100 نفر جوان و نوجوان 7 نفر به اين عارضه مبتلا هستند. در اين عارضه جوان و نوجوان از برقرار کردن ارتباط با افراد و محيط خارج دوري مي‌کنند که به ‌تدريج با كاهش علايق ذهني و عاطفي، از داشتن دوستان صميمي و نزديک محروم مي‌شوند و از حضور در فعاليت‌هاي جمعي سر باز مي‌زنند، اوقات خود را به تنهايي سپري مي‌کنند و گوشه‌گيري از اجتماع را در پيش مي‌گيرند(به نقل از حسینی:1385).
کارشناسان مي‌گويند، انزواطلبي، يکي از رفتارهاي نسبتاً شايع است که جوان و نوجوان را به شدت آزار مي‌دهد و اگر درمان نشود، آنان را به سمت و سوي مشکلات ديگري مانند عدم اعتماد به نفس، افسردگي، اضطراب و زود رنجي سوق خواهد داد. اين در حالي است که عدم احساس توانمندي و کمي عزت نفس و نيز ناتواني در بروز احساسات و بيان افکار و نظريات، باعث جدايي فرد از فعاليت‌هاي گروهي است‏‎.
آنان در مورد علل گوشه گيري و انزواطلبي معتقدند، محروميت از محبت خانواده، نقص عضو يا بيماري‌هاي جسمي و فيزيولوژيک، اختلال در گويش و تکلم، شکست‌هاي متعدد و تحقير شدن در برابر جمع، نبود امنيت رواني در محيط‌هاي خانه و خارج از خانه و فشار‌هاي رواني مستمر، تنبيه، توبيخ و سرزنش نوجوان و جوان توسط والدين و کنترل شديد تربيتي و سخت گيري‌هاي وسواس گونه و غير منطقي، از مهم‌ترين علل اين عارضه است(به نقل از حسینی:1385).‏ عده‌اي از جامعه شناسان نيز معتقدند که انزواي اجتماعي عامل جذب جوانان به حوز‌ه‌هاي آسيب‌هاي اجتماعي است. ‏از طرفی، مسئله ازدواج و زناشویی نیز از جمله مسائل مهم حیات بشر در طول تاریخ بوده و هست. به همین خاطر، این مسئله، علاوه بر ادیان و مذاهب، مورد توجه حوزه های عالمی مختلف چون جامعه شناسی، حقوق، اقتصاد، روانشناسی، فلسفه و … بوده است. این اهتمام به اهمیت خانواده به عنوان یکی از نهادهای مهم جامعه، در صورت هرگونه تغییر و تحول در جامعه، بالطبع تغییراتی در این نهاد-مثل افزایش سن ازدواج دختران- نیز ایجاد خواهد شد(حبیب پور و غفاری:1:1390). بروز پدیده تجرد در میان دختران می‌تواند آسیب های روانی و اجتماعی خطرناکی را به دنبال داشته باشد. کتمان نیازهای طبیعی فرد می‌تواند از نظر روانی آسیب رسانی کرده و فرد را در مناسبات اجتماعی دچار مشکل سازد. از طرف دیگر، آسیب های اجتماعی این پدیده می‌تواند به مراتب بیشتر باشد چراکه مجرد ماندن به معنای ترک روابط عاطفی نیست و احتمال ایجاد ارتباط عاطفی در خارج از چارچوب ازدواج را نیز پائین خواهد آورد (نجفی مهر،4:1392).
طبق گزارشات روانشناسان، عده‌ای از مراجعین که سنین آن‌ها بالا رفته و ازدواج نکرده بودند، اظهار می‌داشتند که مدتی است که حالات خاصی را پیدا کرده‌اند که قبلا دچار آن نبوده‌اند؛ حالاتی همچون بی‌حالی و وارفتگی، بی‌تفاوتی نسبت به لذت‌ها و رغبت‌ها، کاهش توانایی در تمرکز و تصمیم‌گیری و تفکر که همگی نشان از افسردگی ا‌ست.» در غالب پژوهش‌های علمی مشخص شده است که گرایش به پدیده افسردگی در دختران مجرد بیشتر است تا زنان متأهل. همچنین دیده شده است که تأخیر در ازدواج سبب می‌شود که افراد تمایلات طبیعی خود را به تدریج نادیده بگیرند و دچار افسردگی و انزوا شوند و اگر ازدواج با معیارهای صحیح و از روی علاقه صورت گیرد، می‌تواند از بروز افسردگی جلوگیری کند. در واقع افرادی که ازدواج کرده‌اند با خطر بسیار کمتری، برای ابتلا به بیماری های روانی به‌خصوص افسردگی روبه‌رو هستند (ایمانی،2:1374). وسواس زیاد در انتخاب بالا رفتن سن ازدواج یا فرد را به سمت «تجرد قطعی» سوق می‌دهد و یا وی را درگیر وسواس در انتخاب می‌کند که آن‌هم نتیجه‌ای جز تجرد دائم در پی نخواهد داشت. اتفاقی که در میان دختران رخ می‌دهد و زیاد از زبان آن‌ها می‌شنویم این است که: «حالا که سن و سال من بالا رفته، باید انتخابی داشته باشم که دیگران نگویند بعدازاین همه صبر کردن، چرا چنین فردی را انتخاب کردی؟! این نکته باعث یک ایدئال‌گرایی افراطی می‌شود که معمولا فرد کمتر کسی را واجد شرایط برای همسر گزینی خواهد یافت. افزایش نگرانی و احساس ناراحتی وقتی که دختران به سن ازدواج می‌رسند، به صورتی است که دائم از آن‌ها سؤال می‌شود که چرا ازدواج نمی‌کنند؛ و این برای دختران بسیار ناراحت کننده است و موجبات رنجش و نگرانی از آینده را برای آنان فراهم می‌آورد. عده‌ای، خصوصا آن‌ها که به شکل اجباری در ورطه‌ تجرد افتاده‌اند که البته در این مورد تعداد دختران بیش از پسران است، خود را بلاتکلیف می‌بینند، نمی‌توانند هدف درستی را برای خود برگزینند و راه روشنی را پیدا کنند، همه چیز را به ازدواج و بعد از آن موکول می‌کنند. با این تفکر که همیشه نمی‌شود خانه‌ پدری زندگی کرد، نمی‌توانند برای آینده‌ خود برنامه‌ روشنی پیش‌بینی کنند. وقتی سن فرزندان مجرد خانواده بالاتر می‌رود احتمال بروز انحرافات توسط آن‌ها بیشتر می‌شود. البته این سخن بدان معنا نیست که هر فرد مجرد یا مسن، در گروه منحرفین قرار داد. ولی منظور آن است که افراد منحرف در بین انسان‌های مجرد در مقایسه با افراد متأهل بیشتر است. نیاز جسمی و عاطفی، چیزی ا‌ست که نمی‌توان به سادگی از آن چشم پوشید و جز در زندگی زناشویی بدلی را برای آن فراهم آورد. کما این‌که تنها یک راه درست و اساسی برای این مسائل وجود دارد و آن ازدواج است. احساس سربار بودن به ویژه در میان دختران، دیده می‌شود. دختران، خاصه در فرهنگ ایرانی امکان زندگی تنها و مستقل را ندارند، در عین حال زمانی که سن ایشان از حد ازدواج بالاتر می‌رود، این احساس به سراغشان می‌آید و با هر صحبتی دچار رنجش و ناراحتی می‌شوند.کم حوصلگی، عدم انعطاف و وجود پرخاشگری ـ که طبق فرضیه‌ ناکامی ـ پرخاشگری جان دالر1 که پرخاشگری را ناشی از ناکامی‌ها می‌داندـ از مشکلاتی ا‌ست که ازدواج در سنین بالا و تجرد قطعی با خود به همراه خواهد داشت (ایمانی، 3:1374). همچنین کارشناسان معتقدند که در شرایط پیشرفته‌تر ممکن است زنان و دختران جوان که غالبا دیر ازدواج می‌کنند، به سمت خودنمایی (بد حجابی)، رفتارهای پرخطر جنسی و حتی خودکشی روند. مشکلات اجتماعی که گریبانگیر دختران می‌شود هم جای تأمل دارد، مشکلاتی اعم از نگاه اجتماع و عرف به‌خصوص در جامعه‌ دین ‌مدار و سنتی ایرانی، مشکلات اقتصادی و. … افراد در فرهنگ غربی به راحتی زندگی می‌کنند، اما اگر به‌عنوان یک بیماری به مسئله نگریسته شود، «تجرد» تفاوتی در کشورهای مختلف ندارد. برای مثال‌ بیمار اسکیزوفرنی در هر جای دنیا بیمار به شمار می‌آید. بیماری ها Culture band2 نیستند اما پدیده‌های اجتماعی از قبیل  تجرد، cultuer  band هستند و در این صورت، از نگاه روان‌شناختی نیز culture band به شمار می‌آیند. دخترانی که خواستگار ندارند، به افسردگی دچار می‌شوند و حتی ممکن است کسانی هم که تصمیم می‌گیرند مجرد باقی بمانند، اضطراب و مشکلات روان‌شناختی داشته باشند. می‌توان آسیب‌هایی که بیشتر گریبان مجردها را می‌گیرد، دسته ‌بندی کرد. مجردهای قطعی و اجباری، هم خودشان دچار برخی آسیبها می‌شوند و هم جامعه را به برخی آسیب‌ها دچار می‌کنند؛ اما این روزها کمتر از کلمه «آسیب» استفاده می‌شود و این مسائل را بیشتر «مشکلات اجتماعی» می‌نامند. یک زن تنها، بالقوه یک آسیب اجتماعی نیست و منبع آسیب‌زا به شمار نمی‌آید، اما می‌تواند منبع «مشکل اجتماعی» باشد (به نقل از ایمانی:1374).
طبق گفته های بالا و با توجه به تجربیات محقق، در واقع تجرد می‌تواند طی فرایندی روانی – اجتماعی، به انزوای شخص از جامعه و ابتلای او به انواع بیماری های روحی گردد. از مکانیسم هایی که تجرد را به انزوا مربوط می سازد می‌توان از حمایت اجتماعی، سلامت اجتماعی، تصور خانواده و خویشاوندان، تصورات عرفی جامعه، خاستگاه اجتماعی- طبقاتی فرد درجامعه، تصور فرد از اهمیت ازدواج و تصور فرد از خود، میزان استقلال مالی فرد و همچنین وضعیت اشتغال فرد نام برد که هریک به گونه ای فرد را به کناره گیری از جامعه و انزوا می کشاند و این متغیرها را می‌توان در ابعاد مختلف خود بررسی نمود. تجربه نشان داده است که یک دختر مجرد، در یک جامعه سنتی، ممکن است بارها و بارها آماج تهمت ها، انتقادات و بدگویی های اقوام و اطرافیانش قرار گرفته؛ دچار احساس سرخوردگی و انزوای اجتماعی- روانی گردد؛ همچنین ممکن است دچار احساس عدم استقلال مالی، احساس بیهودگی و سرباربودن درخانواده شود. حضور و مشارکت او درجامعه کمتر می‌شود و بطورکلی به تنها ماندن و جدایی از جمع متمایل می گردد.
لذا، مسئله بسیار مهم ما در این پژوهش، این است که مشخص کنیم چه مکانیسم هایی با چه شدت تأثیر و در چه جهتی می‌تواند موجبات انزوای اجتماعی دختران مجرد را در شهری سنتی، مثل یزد، فراهم سازد و نیز راهکارها و پیشنهاداتی را برای کمترکردن این معضل درجامعه ارائه دهیم.
1-3 اهمیت و ضرورت تحقیق
خانواده یکی از نهادهای اصلی و اساسی هر جامعه به شمار می آید بطوری که تشکیل خانواده برای هر فرد، می‌تواند منبع آرامش خاطر و فراغت از استرس ها و دغدغه‌های عاطفی بسیاری باشد. یک خانواده موفق همواره پشتیبان فرد برای پیشرفت فردی و اجتماعی بوده و هست (زمانی،21:1386). مسئله این است که خانواده پدری تا زمانی خاص می‌تواند کارکرد پرستاری، مراقبت، تربیت و پرورش فرزندان خود را به درستی انجام دهد و فرزندان، پس از رسیدن به مرحله ای از رشد و بلوغ جسمی و عاطفی، خودشان باید در پی استقلال خویش برآمده و به‌عنوان پدر یا مادر در خانواده ای که خود بنا می نهند ایفای نقش کنند.اما گاه، مشکلاتی از قبیل مشکلات مالی، مشکلات جسمی و مشکلات روحی و روانی خاصی که خانواده پدری با آن درگیر است؛ این فرصت را از فرزندان سلب کرده و در نتیجه آن‌ها را به سمت تنهایی، انزوا و جدائی از دیگر افراد جامعه سوق می دهد. در حقیقت این‌گونه افراد، پس از فوت، ازکارافتادگی و یا ناتوانی مفرط والدین در تأمین نیازهای روحی و مالی‌شان، اشخاصی تنها، گوشه گیر و بازمانده از آرمان‌ها و اهداف خود هستند؛ اگرچه ممکن است عده ای از آن‌ها با رسیدن به شغل و درآمدی ثابت، احساس استقلال نسبی را یافته باشند اما آنچه مسلم است بسیاری از آمال و آرزوهایشان را در پشت موجی از غرور و تکبر ساختگی، برای دلخوشی موقت خود، پنهان کرده اند و تنها زمانی این مسئله آن‌ها را از پای درمی‌آورد که به روزگار پیری و ناتوانی رسیده باشند و یا اینکه متوجه نیازهای عاطفی سرکوب شده خود شده باشند.آن وقت است که حالات افسردگی و رخوت، بی میلی و حس تمایل به کناره گیری از جامعه، به آن‌ها دست می دهد و در کنار این وضعیت، کافی است جامعه ای که در آن رفت و آمد داشته و با مردمانش مراوده دارند، بسیار سنتی، همراه با تعصب و تنگ نظرانه با مسئله تجرد آن‌ها برخورد کند؛ در این صورت زندگی برای چنین افرادی، چه دچار تجرد ناخواسته شده باشند و چه به میل خود تن به تجرد داده باشند؛ بسیار دشوار می نماید؛ چراکه دیگر، حالت اولیه روابط اجتماعی خود را از دست می‌دهند و این امر آنقدر ادامه می یابد تا اینکه شخص دچار مشکلات و مسائل روانی و جسمانی بسیار جدی می- شود (زمانی،22:1386). پس در اینجا تفصیل در باره اینکه چرا یک دختر دچار تجرد طولانی مدت شده است؛ برای محقق چندان مطرح نیست و تنها بخشی از این دلایل را که طبق مبنای نظری این پژوهش می‌تواند عاملی جهت انزوا و کناره گیری وی از اجتماع شود را مورد بررسی و آزمون قرار داده است.
درکشورما، تحقیقات زیادی راجع به علل و عوامل تأخیر در سن ازدواج جوانان و نیز آسیب‌های ناشی از آن صورت گرفته است؛ اما هیچ یک از این تحقیقات، اولا به بررسی موشکافانه پیامدها و آسیب‌های اجتماعی این امر نپرداخته است؛ ثانیا آن‌طور که باید و شاید به مسئله تفاوت تأثیر پذیری دختران و پسران از تأخیر در سن ازدواج پرداخته نشده است. در جامعه و فرهنگ ایرانی، به دلیل آمیختگی ارزشی-اعتقادی که با دین و آموزه های مذهبی دیده می‌شود؛ به تجرد دختران در دوره ای طولانی مدت بسیار متفاوت از تجرد یک پسر نگریسته می‌شود، ضمن اینکه پسران به دلیل شرایط جسمی و روحی ای که به‌طور طبیعی دارند؛ تا مدت بیشتری امکان ازدواج و تشکیل خانواده برایشان فراهم است؛ بعلاوه، دایره انتخاب همسر برای آن‌ها، همواره دایره‌ای آزادتر و پرانعطاف‌تر از دایره انتخاب همسر برای دختران بوده و هست (زمانی،22:1386). در حقیقت دختران انتخاب می‌شوند و پسران انتخاب می‌کنند. در شهرستان‌ها و شهرها و روستاهای کوچک‌تر، به ویژه این مسئله قابل تأمل است؛ مثلا، مجرد بودن، برای یک دختر یزدی، تنها تا مدت معینی (معمولا تا 30 سال) قابل پذیرش مردم و جامعه یزد می باشد و از طرفی، پیامد این عدم پذیرش اجتماعی بالاتر از این سن معین برای دختران، طرد و انزوای اجتماعی دختران بالای 30 است؛ از طرف دیگر، یک فرد، به دنبال انزوای اجتماعی در معرض خطر ابتلا به انواع بیماری های روانی و جسمی قرار خواهد گرفت؛ لذا، لازم دانسته شد تا رابطه واقعی تجرد با انزوای اجتماعی دختران بالای 30 سال یزدی و نیز عناصر دخیل در این پدیده را طی یک پژوهش، به بررسی گذارده شود. این مسئله به ویژه زمانی اهمیت می یابد که با مراجعه به آمار چند سال اخیر (ر.ک سایت مرکز آمار ایران) و مقایسه آن با جدیدترین آمار روز، واضح و مبرهن خواهد بود که نسبت دختران ازدواج نکرده در این رنج سنی، تاکنون روند صعودی قابل توجهی داشته است و رسیدگی به مشکلات و معضلات این دسته از شهروندان نیز نیازمند بررسی ها و مطالعات منسجم و بیشتری است. نتایج این تحقیق در سطح خانوادگی و فردی در زمینه آموزش های مربوط به رفتار با دختران مجرد بالای سی سال در خانه و نیز در سطح جامعه در زمینه فراهم آوردن امکانات رفاهی و تفریحی مناسب برای این دسته از شهروندان مفید خواهد بود. نکته دیگر اینکه پژوهش حاضر می تواند شدت و جهت عوامل موثر بر انزوای اجتماعی دختران را مشخص کرده و راهکارهایی را برای پیشگیری از این امر ارائه دهد. مثلا می توان گفت نیاز است تا سطح فکری والدین و اطرافیان نسبت به تجرد دختران بالای سی سال قدری انعطاف بیشتری پیدا کند تا مبادا این دسته از افراد صرفا به خاطر تجرد خود دچار مشکلات اجتماعی و فردی شوند و بتوانند مانند سایر افراد در جامعه فعالیت و مشارکت داشته باشند.
4-1 اهداف پژوهش
به‌طور کلی می‌توان گفت تحقیقات پیمایشی با هدف سنجش شدت و جهت تغیر یک متغیر براساس تغییرات متغیر دیگر انجام می‌گیرد. به‌طور خلاصه اهداف اصلی و فرعی این پژوهش عبارت اند از:
1-4-1 هدف اصلی تحقیق
هدف اصلی در این تحقیق سنجش ارتباط عوامل اجتماعی- فرهنگی با انزوای اجتماعی دختران مجرد بالای سی سال یزدی می باشد و اینکه شدت و جهت این تأثیرات سنجیده شود.
1-4-2 اهداف فرعی تحقیق
1.بررسی و تعیین میزان انزوای اجتماعی دختران مجرد.
2. بررسی عوامل فرهنگی و اجتماعی مؤثر در انزوای اجتماعی دختران مجرد.
3.بررسی شدت و جهت رابطه عوامل فرهنگی با انزوای اجتماعی دختران مجرد.
1-5 کاربرد نتایج
به‌طور کلی این پژوهش در دو سطح فردی و اجتماعی کاربرد خواهد داشت که این کاربردها با توجه به تجربیات محقق، شرح داده خواهد شد.
الف- در سطح فردی
در سطح فردی، انزوای اجتماعی می‌تواند باعث افسردگی، رخوت و گوشه گیری شخص و در نتیجه، باز ماندگی او از اکثر فعالیت‌های مثبت زندگی شود. همچنین خانواده هایی که از این افراد نگهداری می‌کنند متحمل هزینه های مادی و غیر مادی بسیاری خواهند شد که در دراز مدت، جبران این خسارت ها حتی گاه غیر ممکن می نماید. فرد مجرد درصورتی‌که نتواند تا مدت معینی استقلال خویش را در تشکیل خانواده به دست آورده و به اصطلاح عامیانه روی پای خود بایستد؛ ناگزیر از خیر آرزوهای زیادی نیز خواهد گذشت که شاید بسیاری از این آرزوها مهمترین روزنه های امید برای پیشرفت فردی و اجتماعی شخص بوده باشند. آرزوها و آمالی چون داشتن همدم، غمخوار همراه در زندگی، داشتن فرزند، تربیت فرزند و شاید هم بنیان نهادن خانواده ای بهتر از خانواده پدری که دارای شهرت و نام بهتری هم باشد؛ مواردی هستند که اگر شخص مجرد از پیش‌تر در سر داشته باشد؛ بخصوص با توجه به شرایط خانه پدری و بروز تجرد ناخواسته، او را به‌طرف انزوا و جدایی از جامعه و مردم اطراف خویش می کشاند و علاوه برآسیب‌های روحی فراوانی که بر فرد تحمیل می‌کند، آسیب‌های جدی رفتاری و نیز جسمی را برای او درپی داشته باشد. این امر در مورد دختران بیش از پسران صدق می‌کند؛ چراکه پسران در انتخاب خویش آزادانه تر عمل می‌کنند و نیز شرایط جسمانی آن‌ها هم طوری است که طی مدت بیشتری باوری آن‌ها ادامه خواهد داشت و این به آن‌ها کمک می‌کند که با دقت و وسواس بیشتری بتوانند دست به انتخاب شریک مناسب زندگی خود بزنند. به عقیده محقق، اگر اطلاع رسانی فرهنگی دقیقی از علل و عوامل تمایل این‌گونه افراد به مجرد ماندن در مدتی طولانی و نیز شرایط روحی و نیازهای مادی و معنوی آن‌ها، انجام شود؛ می‌توان با تعدیل دید عمومی، این اشخاص را از مرگی خاموش در درون خود و خمودگی و افسردگی نابود کننده



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید