دانشگاه پیام نور
دانشکده علوم انسانی
مرکز تحصیلات تکمیلی
رساله جهت دریافت درجه دکترای تخصصی(Ph.D)
رشته روانشناسی عمومی
گروه روانشناسی
اثربخشی آموزش فراشناخت وذهنآگاهی بر نگرش‌های زیست محیطی، رفتارشهروندی سازمانی و بهزیستی اجتماعی
عبدالله مفاخری
استادان راهنما:
دکتر مجید صفاری نیا و دکتر احمد علیپور
استاد مشاور :
دکتر علیرضا آقا یوسفی
دیماه 1393
تقدیر وتشکر
از راهنمائیهای ارزشمند استادان گرامی جناب آقای دکتر مجید صفاری نیا ، دکتر احمدعلی پور و دکتر علیرضا آقا یوسفی که درتدوین این پایان نامه کمک شایانی نمودند بسیار سپاسگزارم و ازخداوند منان سعادت و موفقیت روزافزون رابرایشان خواستارم.
همچنین از استادان داور جناب آقای دکتر حسین زارع وسرکار خانم فاطمه باقریان که نکات ارزشمندی را آموختند کمال تشکر را دارم.
چکیده
هدف پژوهش حاضر بررسی و مقایسه اثربخشی آموزشهای ذهن آگاهی و فراشناخت بر نگرش‌های زیست محیطی، رفتار شهروندی سازمانی و بهزیستی اجتماعی معلمان میباشد. جامعه آماری کلیه معلمان شاغل به تحصیل در دانشگاه فرهنگیان شهر بجنورد بودند که تعداد 90 نفر بهصورت نمونهگیری تصادفی خوشهای انتخاب و در سه گروه 30 نفری شامل دو گروه آزمایش (آموزش ذهن آگاهی و فراشناخت) و یک گروه کنترل قرار گرفتند. از آموزش ذهنآگاهی مبتنی بر افزایش رابطه (MBRE) و آموزش مهارتهای اجتماعی بارویکرد فراشناخت (MASST) برای دورههای آموزشی استفاده شد. برای سنجش متغییرهای مستقل در مراحل پیشآزمون، پسآزمون وپیگیری از پرسشنامه نگرش‌های زیست محیطی تامپسون و برتون (1990)، پرسشنامه رفتار شهروندی سازمانی پودساکف و همکاران (1994) و مقیاس بهزیستی اجتماعی کییز (1998) استفاده شد. تحلیل نتایج به روش تحلیل واریانس با اندازهگیری مکرر نشان داد که آموزشهای ذهنآگاهی و فراشناخت بر نگرش‌های زیست محیطی، رفتار شهروندی سازمانی و بهزیستی اجتماعی معلمان اثر مثبت داشته است(05/.>P). بنابراین میتوان گفت آموزشهای فوق در حوزه اجتماعی نیز اثرات مثبتی دارند و با ارائه این آموزشها میتوان اثرات مفید اجتماعی و محیطی را در بین افراد ایجاد کرد.
کلمات کلیدی: ذهنآگاهی، فراشناخت، نگرش زیست محیطی، رفتار شهروندی سازمانی، بهزیستی اجتماعی
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول10
کلیات تحقیق10
1-1- مقدمه11
1-2- بیان مساله13
1-3- اهمیت وضرورت24
1-4- هدفهای پژوهش27
1-5- فرضیههای پژوهش28
1-6- تعریف متغییرهای پژوهش29
فصل دوم33
پیشینه تحقیق33
2-1- مقدّمه34
2-2- تعریف ذهن آگاهی37
2-3- آموزش ذهن آگاهی42
2-4- انواع مداخلات مبتنی بر ذهن آگاهی44
2-4-1- ذهن آگاهی مبتنی بر کاهش استرس44
2-5- اثرات فردی و اجتماعی ذهن آگاهی50
2-5-1- تنظیم هیجانی51
2-5-2- انعطاف پذیری52
2-5-3- اثرات بین فردی54
2-6- تعریف فراشناخت54
2-7- تأثیر فراشناخت بر شناخت59
2-8- دیدگاههای فراشناخت61
2-8-1- دیدگاه فلاول61
2-8-2- نظریه بیکر و براون67
2-8-3- نظریه پاریس و کراس68
2-9- فراشناخت ویادگیری اجتماعی70
2-10- آموزش مهارتهای اجتماعی از طریق فراشناخت(MASST-R)73
2-11- مقایسه فراشناخت و ذهن آگاهی75
2-12- مبانی نظری بهزیستی اجتماعی79
2-13- نظریه بهزیستی اجتماعی کییز83
2-14-کیفیت زندگی و بهزیستی اجتماعی94
2-15- مبانی نظری رفتار شهروندی سازمانی97
2-16- دیدگاههای مختلف در مورد رفتار شهروندی سازمانی(OCB)102
2-16-1- دیدگاه ارگان در رفتار شهروندی سازمانی103
2-16-2- دیدگاه گراهام در رفتار شهروندی سازمانی106
2-16-3- دیدگاه پودساکف در رفتار شهروندی سازمانی109
2-17- عوامل تأثیرگذار بر رفتار شهروندی سازمانی112
2-18- نگرش‌های زیست محیطی115
2-19- تاریخچه نگرش‌های زیست محیطی117
2-20- محیط گرایی: انواع و دیدگاهها119
2-20-1- دیدگاه آرن نیس119
2-20-2 -دیدگاه اریردن: محیط محوری و فن محوری120
2-20-3- دیدگاه مرچنت: خود محوری و محیط محوری121
2-20-4 – دیدگاه ترنر122
2-20-5- دیدگاه تامپسون و برتون123
2-21- توسعه پایدار و نگرش‌های زیست محیطی124
2-22- آموزش و سواد زیست محیطی125
2-23- هویت محیطی127
فصل سوم142
روش تحقیق142
3-1-جامعه آماری143
3-2-نمونه گیری143
3-3-طرح تحقيق144
3-4-آموزش ذهن آگاهی مبتنی بر رفتار اجتماعی145
3-5-آموزش مهارتهای اجتماعی با رویکرد فراشناختی145
3-6-ابزارهای پژوهش146
3-7-روش تجزیه وتحلیل داده ها148
فصل چهارم150
یافته های تحقیق150
4-1- مقدمه151
4-2- تجزیه و تحلیل داده‌ها151
4-3- تجزیه و تحلیل توصیفی داده‌ها152
4-4- تجزیه و تحلیل استنباطی داده‌ها155
4-5- بررسی و مقایسه اثر بخشی دو روش آموزشی بر نگرش‌های زیست محیطی 157
4-6- تحلیل و مقایسه اثر بخشی دو روش آموزشی بر رفتار شهروندی سازمانی162
4-7- تحلیل و مقایسه اثر بخشی دو روش آموزشی بر بهزیستی اجتماعی معلمان167
فصل پنجم173
نتیجه گیری173
5-1- نتیجهگیری و بحث174
5-2- محدودیتها187
5-3- پیشنهادات188
منابع:190
پیوستها210
فهرست جدولها
عنوان صفحه
جدول شماره 2-1: شاخصهای بهزیستی اجتماعی با توجه به سطوح تحلیل منبع: كییز و شاپیرو،200486
جدول4-2: شاخص‌های توصیفی زیر مقیاسهای بهزیستی اجتماعی دو گروه آزمایش و گروه کنترل153
جدول4-3: شاخص‌های توصیفی نگرش‌های زیست محیطی دو گروه آزمایش و گروه کنترل154
جدول 4-4- تحلیل واریانس متغییرهای وابسته تحقیق در پیش آزمون در گروه‌ها156
جدول 4-5- نتایج فرض کرویت موچلی برای نگرش‌های زیست محیطی در گروهها157
جدول 4-6- نتایج آزمون تحلیل اندازه گیری مکرر اثرات درون آزمودنی‌ها در نگرش‌های زیست محیطی158
جدول 4-7- نتایج آزمون تحلیل اندازه گیری مکرر اثرات بین آزمودنی‌ها در نگرش زیست محیطی159
جدول 4-8- مقایسه میانگین‌های اصلاح شده نگرش زیست محیطی در دو گروه آزمایش و گروه کنترل159
جدول 4-9- نتایج آزمون تعقیبی توکی برای مقایسه میانگینهای گروههای آموزش وکنترل160
جدول 4-10- نتایج آزمون تعقیبی توکی برای مقایسه زیرمولفههای نگرشهای زیست محیطی161
جدول 4-11- نتایج فرض کرویت موچلی برای رفتارشهروندی سازمانی درگروهها162
جدول 4-12- نتایج آزمون تحلیل اندازه گیری مکرر اثرات درون آزمودنی‌ها در رفتارشهروندی سازمانی163
جدول 4-13- نتایج آزمون تحلیل اندازه گیری مکرر اثرات بین آزمودنی‌ها در رفتارشهروندی163
جدول 4-14- مقایسه میانگین‌های اصلاح شده رفتارشهروندی سازمانی در گروهها164
جدول 4-15- نتایج آزمون تعقیبی توکی برای مقایسه میانگینهای گروهها رفتار شهروندی سازمانی165
جدول 4-16- نتایج آزمون تعقیبی توکی برای مقایسه زیر مولفههای رفتار شهروندی سازمانی166
جدول 4-17- نتایج فرض کرویت موچلی برای بهزیستی اجتماعی در دو گروه آزمایش و گواه167
جدول 4-18- نتایج آزمون تحلیل اندازه گیری مکرر اثرات درون آزمودنی‌ها در بهزیستی اجتماعی168
جدول 4-19- نتایج آزمون تحلیل اندازه گیری مکرر اثرات بین آزمودنی‌ها در بهزیستی اجتماعی169
جدول 4-20- مقایسه میانگین‌های اصلاح شده بهزیستی اجتماعی در بین گروهها169
جدول 4-21- نتایج آزمون تعقیبی توکی برای مقایسه میانگینهای گروهها در بهزیستی اجتماعی170
جدول 4-22- نتایج آزمون تعقیبی توکی برای مقایسه زیرمولفههای بهزیستی اجتماعی171
فصل اول
کلیات پژوهش
1-1- مقدمه
از زمان ظهور روانشناسی به عنوان یک علم، رویکردهای نظری مختلفی جهت توصیف1، تبیین و پیش بینی2 فرایندهای روانشناختی و رفتار انسان مطرح شد و به پیروی از این رویکردها روشها و فنون درمانی مختلفی جهت ارائه مداخلات مورد نیاز به ویژه در زمینه آموزش و درمان تهیه شد نگاه روانشناسی امروزی به پدیدههای روانشناختی، نگاهی است چند بعدی و التقاطی. مفهوم ذهن آگاهی3 و فراشناخت4 بهویژه از نظر رویکردهای آموزشی5 و درمانی مبتنی بر این مفهوم از این قاعده مستثنی نیستند (گلپور، سلیمانی، 1392).
به واسطه تمرينها و تكنيكهاي مبتني بر ذهن آگاهي فرد نسبت به فعاليتهاي روزانه خود آگاهي پيدا ميكند، به كاركرد اتوماتيك ذهن در دنياي گذشته و آينده آگاهي میيابد و از طريق آگاهي لحظه به لحظه6 از افكار، احساسات و حالتهاي جسماني بر آنها كنترل پيدا میكند و از ذهن روزمره و اتوماتيك متمركز بر گذشته و آينده رها ميشود. آموزش ذهن آگاهی مستلزم یادگیری فراشناختی واستراتژیهای رفتاری جدید برای متمرکز شدن روی توجه و جلوگیری از افکار خودکار و باعث گسترش افکار و نگرش‌های جدید وکاهش هیجانات ناخوشایند7 ودرنتیجه ایجاد رفتارهای جدید است. همین که فرد در ذهن آگاهی آموزش دید، میتواند آن را در طی انواع فعالیتها به کار گیرد. ذهن آگاهی باعث میشود هر فعالیتی که فرد در آن درگیر است به چشم انداز وسیعی در فهم وجود خودش منجر شود و افراد را قادر میکند به موقعیتها با تفکر پاسخ دهند و تکانشی8 عمل نکنند (کارجد، 2003) .
همچنین مفهوم دیگری که با ذهن آگاهی همپوشی9 دارد فراشناخت می باشد. شناخت بخش مرکزی فردیت انسان است. در منظر روانشناسی شناخت10 عبارتنداز: دریافت11، پردازش12، نگهداری13 و انتقال14 اطلاعات، فراشناخت فعالیتی است كه كنشهای مربوط به چهار عنصر یادشده را در بر میگیرد و بر آنها نظارت دارد (سیف، 1380).
چنانکه ازتوضیحات فوق در مورد فراشناخت و ذهن آگاهی استنباط میشود بین دو مقوله فراشناخت و ذهن آگاهی از لحاظ نظری شباهتهای فراوانی دیده میشود. از جمله در مورد مفاهیمی مانند، نظارت، کنترل و ارزیابی که میتوانند در تغییر نگرش و رفتار افراد نقش مهمی داشته باشند. بنابراین میتوان انتطار داشت که افراد با آموختن ذهن آگاهی در زمینههای اجتماعی به خلق مثبت و بهزیستی اجتماعی بیشتری برسند. همچنین درموقعیتهای شغلی و شهروندی رفتارهای فرانقشی مفیدی از خود نشان دهد و با افزایش سوگیری مثبت نسبت به محیط زندگی و محرکهای محیطی، نگرش زیست محیطی مثبتتری کسب کنند.

1-2-بیان مساله

در جوامع امروزی با رشد سریع تکنولوژی و افزایش پیوندهای اجتماعی ظهور مسایل و مشکلات فردی و اجتماعی مانند؛ آسیبهای فردی و اجتماعی15، معضلات زیست محیطی16 و مسایل شهروندی نیز افزایش یافته است. بسياري از مشكلات عديده جامعه امروز، بازتاب مسائل و ناهنجاري‌هاي17 فردي است كه در جامعه ظهور و بروز كرده است. اين ناهنجاري‌ها ريشه در ضعف تربيتي است كه در اصلي‌ترين نهاد اجتماع ـ خانواده ـ وجود دارد و همزمان با رشد فرد، در همه سطوح جامعه ـ تا سطح دولت‌ها ـ حركت مي‌كند و تسري مي‌يابد (سروستانی، 1387).
مسأله اجتماعي18 ، عبارت از وضعیتی است که به نظر تعداد افراد جامعه؛ چه آنان که درگیر مسأله‌اند، یا افراد دیگر که مبتلابه مسأله نیستند، مایه سختی  تلقی شود، هرچند امکان بهبود داشته باشد. مسأله اجتماعی، هم شامل موقعیت عینی19 و هم تفسیر ذهنی20 از وضعیت اجتماعی است، که جامعه را در حالت بحرانی قرار می‌دهد (گولد21 و همکاران، 1384).
شناخته شدن مسائل اجتماعي از سوي مردم، بعد ذهني مسأله اجتماعي را تشكيل مي‌دهد و محدود كردن مسأله اجتماعي به آن، باعث از دست دادن آن دسته از مسائل اجتماعي مي‌شود كه مردم آنها را درك نمي‌كنند ولي عملا به علت اختلاف ميان واقعيت اجتماعي و ارزش‌هاي اجتماعي22 در يك زمينه مشخص- بعد عيني مسأله اجتماعي- مي‌توان گفت كه مسأله اجتماعي وجود دارد (مرتون23، 1387). عوامل اجتماعی به عنوان مؤثرترین عناصر در بروز و پیدایش مسئله و آسیب‌های اجتماعی نقش اساسی دارند. زیرا فرد، خانواده و جامعه یک مثلث را تشکیل میدهند که اختلالات رفتاری در هریک از آنها سبب ایجاد آسیب‌ها و پیدایش مسئله بسیاری در جامعه می‌گردد (ستوده، 1385).
انسان در زندگی اجتماعی24 و در تعامل با دیگران است که خود را میشناسد و از وجود خود آگاه میشود. اما خودآگاهی25 او ابعاد دیگری نیز دارد که در رابطه او با محیطهای گوناگون و پیچیده شکل میگیرد، مانند محیط روانی و فیزیولوژی، محیط طبیعی، محیط اجتماعی، محیط فرهنگی که ازآنها متاثر میشود. به همین علت خودآگاهی او شامل دایرههای متعددی است، مانند آگاهی از وجود خودش، آگاهی از تعلقش به گروه، قشر یا ملیت خاص، آگاهی او از این که به شهر، منطقه یا جغرافیای طبیعی خاصی تعلق دارد. اما چگونگی تعامل انسان با این محیطهای گوناگون، به مقدار زیادی، ناخودآگاهانه است و میزان و چگونگی روابط متقابل و تاثیر و تاثر انسان با این محیطها برای او روشن نیستند (هانت26، 1987). بنابراین، لزوم آموزش مهارت‌های شناختی، اجتماعی، محیطی در زندگی فرد مطرح می‌شود. این‌که چگونه و با چه‌ کیفیتی در جمع حضور یابد و رفتارهای گروهی‌ متناسب و مقبولی را از خود بروز دهد و آگاهی بیشتری در زمینههای مختلف کسب کند. سه مفهوم رفتار شهروندی سازمانی27، بهزیستی اجتماعی28 و نگرش‌های زیست29 محیطی هرکدام جنبه هایی از آگاهی انسان در محیط اجتماعی را بیان میکنند و میتوان گفت وجه مشترک همه آنها آگاهی یا شناخت میباشد.
باتمان و ارگان30 (1983) برای اولین بار اصطلاح رفتار شهروندی سازمانی (OCB) را وضع کردند و آن را این گونه تعریف نمودند: رفتار فردی که داوطلبانه31 است، بطور صریح یا ضمنی توسط سیستم رسمی پاداش برانگیخته نشدهاست، و کارایی سازمان را افزایش خواهد داد. همچنین تمایل کارکنان به انجام رفتارهایی که فراتر از الزامات رسمی نقش و جایگاهشان میباشد نیز به عنوان یکی از عناصر اصلی تشکیل دهنده رفتار شهروندی سازمانی شناخته شدهاست در دنیای پر رقابت کنونی، سازمانها پیوسته در جستجوی شیوههای جدیدی برای حداکثر کردن عملکرد و تلاش کارکنانشان هستند. با وجود افزایش استفاده از تکنولوژی اطلاعات، بازهم در عملکرد کارایی سازمان شکاف وجود دارد. اکنون قویاً این اعتقاد وجود دارد که عملکرد کارایی سازمان تا حدود زیادی به تلاش کارکنان که فراتر از الزامات تعریف شده، نقش میباشد بستگی دارد.
سازمانها به ویژه سازمانها در کشورهای جهان سوم که نیازمند جهشی عمده در کارآمدی میباشند بایستی زمینه را به گونهای فراهم کنند که کارکنان و مدیرانشان با طیب خاطر تمامی تجربیات، تواناییها و ظرفیتهای خود را در جهت اعتلای اهداف سازمانی32 بکار گیرند. این امر میسر نخواهد شد مگر آنکه اصول و قواعد مربوط به رفتار شهروندی سازمانی شناسایی و بسترهای لازم برای آموزش و پیاده سازی اینگونه رفتارها فراهم گردد(همان منبع).
مفهوم دیگری که به آگاهی اجتماعی فرد مربوط میشود، بهزیستی اجتماعی است. کییز33 (1998) بهزیستی اجتماعی را به عنوان گزارش شخصی افراد از کیفیت ارتباطات آنها با دیگران تعریف می‌کند. مدل چند وجهی کییز و شاپیرو34(2004) از بهزیستی‌ اجتماعی شامل پنج جنبه می‌شود که میزان کارکرد بهینه‌ افراد را در عملکرد اجتماعی آنها معلوم می‌کند. پنج عنصر یا جنبه‌ بهزیستی اجتماعی از نظر کییز، یعنی پیوستگی35‌، یکپارچگی36، پذیرش37، مشارکت38 و شکوفایی39 تا اندازه‌ای به سلامت روان مربوط هستند. از نظر او شناخت و پذیرش دیگران، عنصر پذیرش و ارزش فرد به عنوان یک شریک اجتماع‌ عنصر تشریک مساعی و سرانجام باور به تحول مثبت اجتماعی عنصر شکوفایی بهزیستی اجتماعی‌ است. این عناصر می‌توانند وحدت اجتماعی، تشریک مساعی، پیوند اجتماعی40 و حس ظرفیت برای‌ رشد مداوم جامعه و میزان راحتی افراد را در پذیرش دیگران ارزیابی کنند و در مجموع وجود یا عدم وجود سلامت روان را مطرح می‌کنند (کییز، 2005).
بعد دیگری ازآگاهی که امروزه با سرعت زیاد تکنولوژی و صنعت به کنترل و نظارت مداوم نیاز دارد، نگرش‌های زیست محیطی می باشد. مفاهیمی چون شناخت نگرش ورفتار به شدت به یکدیگر مرتبط هستند. چالشهای پیش روی روانشناسی حفاظت از محیط زیست41 قابل توجه هستند. یکی از کمکهای اساسی روانشناسی به نگهداری از محیط زیست را میتوان کمک به تأکید بر قابلیتهای انسان و به کارگیری آن دانست. ما به لحاظ روانشناختی از طرق بسیاری با دنیای زندۀ بزرگتر پیوند داریم. شاید این به شیوههایی که حتی ما از آن آگاه نیستیم (از قبیل مزایای مرتبط با بهداشت روان42 که از صرف وقت در طبیعت حاصل میشود یا یک حس غیرقابل نامگذاری اما نیرومند نسبت به یک مکان)، یا به طرقی که ما کاملاً از آن آگاهیم (مانند زمانی که از یک نوع هویت محیطی برخورداریم که برای تعاملات اجتماعی ما از اهمیت قابل توجه برخوردار است)، اتفاق بیافتد (کلایتون به نقل از؛ صفارینیا و همکاران، 1390).
در حوزه رفتارهای زیست محیطی43 بیشتر از هر موضوع دیگر در مورد نگرش زیست محیطی مطلب و پژوهش انجام شده داریم. بسیاری ازمردم به خاطر نگرش‌های خود حتی جان خود را نیز از دست می دهند. طرفدار حفظ محیط زیست و هوای پاک بودن، طرفدار بازیافت مواد44 و کنترل جمعیت45 بودن همه نمونههایی از نگرش افراد میباشد.
همانطور که ملاحظه میشود سه مفهوم رفتارشهروندی، بهزیستی اجتماعی و نگرش‌های زیست محیطی هرکدام جنبههایی از آگاهی انسان در محیط اجتماعی را بیان میکنند و میتوان گفت وجه مشترک همه آنها آگاهی یا شناخت میباشد. برای کنترل ، تغییر و یا ایجاد هرکدام از این مفاهیم آشنایی با مهارتهای ذهنی یا شناختی و فراشناختی امری ضروری به نظر میرسد. در دیدگاه یادگیری شناختی، به واسطههای شناختی در شکلگیری نگرشها تاکید شده است. در این دیدگاهها به کیفیت استدلال، تفکر، نحوه پردازش اطلاعات، آموزش مهارتها برای تغییر و ایجاد نگرشها و پردازش شناختی توجه شده است. طبق این رویکرد شیوههایی چون آموزش، آگاهی دادن، تعهد، توافق و تاثیر رفتاری برای تغییر نگرش ارائه شدهاند. بنابراین میتوان از آموزشهای مختلف برای ایجاد و تغییر رفتار شهروندی سازمانی، بهزیستی اجتماعی و نگرش‌های زیست محیطی استفاده کرد. که در این پژوهش به بررسی اثر بخشی دو روش فراشناخت و ذهن آگاهی خواهیم پرداخت. زیرا تحقیقات گذشته نشان دادهاند که این دو روش در زمینه تغییر و اصلاح شناختها و یادگیری مطالب اثرات مفیدی داشتهاند. همچنین هر دو روش از مولفه های مشترکی چون خود تنظیمی46 و خودکنترلی استفاده میکنند. در حالیکه تفاوتهایی در روشها و راهبردها با هم دارند (ولز47، 2005).
فراشناخت اصلاحی است که اولین بار توسط فلاول48 (1976) به کار رفت تا دانش فرد در مورد فرایندهای شناختی و اینکه چگونه میتوان از آنها برای دستیابی به یک هدف یادگیری به طور مطلوب استفاده کرد، اشاره دارد. درسالهای اخیرتاکید زیادی برآموزش با هدف پیشبرد مهارتهای فراشناختی49 و ترغیب فعالیتهای فراشناختی در بین افراد شدهاست. یادگیری “راهبردهای شناختی” و “فرا شناختی” را در بر میگیرد. راهبردهای شناختی به راهبردهایی که افراد برای یادگیری به خاطرسپاری، یادآوری و درک مطلب از آنها استفاده میکنند اشاره دارد. این راهبردها هم برای تکالیف ساده و حفظ کردنی و هم برای تکالیف پیچیدهتر که به درک و فهم نیازمندند کاربرد دارد (بمبوتی50، 2008). فراشناخت یک مفهوم چند وجهی است. این مفهوم دربرگیرنده دانش (باورها)، فرایندها و راهبردهایی است که شناخت را ارزیابی، نظارت51 یا کنترل میکند (موسس و بیرد52، 2002). بیشتر فعالیتهای شناختی به عوامل فراشناختی بستگی دارند که برآنها نظارت دارند و کنترلشان میکنند. علاوه براین، اطلاعاتی که از نظارت فراشناخت منشعب میشوند اغلب به صورت احساسات ذهنی تجربه میشوند که میتوانند بر رفتار اثر بگذارند. با توجه به تعاریف میتوان دریافت که مهارتهای فراشناختی به عنوان یک پردازشگر اطلاعات، نظم دهنده، مهار کننده و نظارت کننده سایرجنبههای شناختی محسوب میشود. راهبردهای فراشناختی‌، تدابیری هستند برای نظارت بر راهبردهای شناختی و هدایت آنها راهبردهای فراشناختی عمده را می‌توان در سه دسته قرار داد:
1- راهبردهای برنامه‌ریزی53‌: شامل تعیین هدف برای یادگیری و مطالعه تحلیل‌ چگونگی برخورد با موضع یادگیری و انتخاب راهبردهای یادگیری مفید است.
2- راهبردهای کنترل و نظارت54‌: ارزشیابی یادگیرنده از کار خود برای آگاهی یافتن‌ از چگونگی پیشرفت خود، مانند نظارت بر توجه به هنگام خواندن یک متن، از خود سؤال پرسیدن به هنگام مطالعه.
3- راهبردهای نظم‌دهی55: این راهبردها، باعث انعطاف‌پذیری در رفتار یادگیرنده‌ می‌شوند و به او کمک می‌کنند تا هر زمان که برایش ضرورت داشتهباشد، روش و سبک یادگیری خود را تغییر دهد (سیف، 1380). برنامه‌ریزی، نظارت و نظم‌دهی، سه مهارت اساسی هستند که به ما اجازه می‌دهند دانش فراشناختی را برای تنظیم تفکر و یادگیری به کار بریم (وولفولک56، 2001).
مجهز کردن افراد به مهارتها و راهبردهای فراشناختی، آنان را قادر میسازد با افزایش آگاهی در مورد رفتار شهروندی سازمانی، بهزیستی اجتماعی و نگرش‌های زیست محیطی و سپس کنترل ونظارت مناسب برآنها، خواسته ها و انتظارات عدیده موقعیتها ی سازمانی، شرایط اجتماعی و زیست محیطی را برآورده سازند.
مفهوم دیگری که به آگاهی شناختی، اجتماعی ومحیطی انسان کمک میکند ذهن آگاهی می باشد. ذهن آگاهی به عنوان فرآیند توجه کردن به تجارب لحظه به لحظه و همچنین به عنوان ترکیب خودتنظیمی توجه با نگرش کنجکاوانه، پذیرا بودن، و پذیرش تجارب فرد توصیف شده است. همچنین چنانکه کابات زین57 (2003) می گوید ذهن آگاهی به معنای توجه کردن به طریقی خاص، معطوف به هدف، در زمان حال و بدون قضاوت و پیشداوری است. از طریق تمرین ذهن آگاهی فرد می آموزد که در لحظه، از حالت ذهنی خود، آگاهی داشته و توجه خود را به شیوههای مختلف متمرکز کند.
منطق ذهن آگاهی، حفظ مهارتهاست که به شخص این امکان را می دهد که به صورت هدفمند از هدایت خودکار58 که طی فرایند نشخوار فکری عادت شده شکل میگیرد، رها شود. بدین ترتیب توجه فرد به واقعیت در لحظه جلب می شود واحتمال بازنمایی گسترده برای حل مساله پدید می آید (خوش لهجه، 1390).
آموزش ذهن آگاهی مستلزم یادگیری فراشناختی واستراتژیهای رفتاری جدید برای متمرکز شدن روی توجه وجلوگیری از افکار خودکار وباعث گسترش افکار ونگرش‌های جدید و کاهش هیجانات ناخوشایند و در نتیجه ایجاد رفتارهای جدید است (کارجد59، 2003). هم اینکه فرد در ذهن آگاهی آموزش دید، می تواند آن را در طی انواع فعالیتها به کار گیرد. ذهن آگاهی باعث می شود هر فعالیتی که فرد در آن درگیر است به چشم انداز وسیعی در فهم وجود خودش منجر شود و افراد را قادر میکند به موقعیتها با تفکر پاسخ دهند و تکانشی عمل نکنند.
تمرینهای ذهنآگاهی منجر به سوگیری مثبت60 میشوند. سوگیری مثبت یک فرآیند ارزیابی شناختی است که با استفاده از آن، افراد هم به محرکهای مثبت تر توجه میکنند و هم محرکهای خنثی61 را بیشتر با واژههای هیجانی مثبت ارزیابی میکنند. چندین تئوری شرایطی را توصیف کردهاند که در آن افراد ممکن است سوگیری مثبت را تجربه کنند. وقتی که انگیزه فرد کمتر به طرف آینده متمرکز شود و بیشتر مبتنی بر زمان حال باشد، افراد به گونه ای مثبت تر به طرف همه محرکها جذب میشوند. سوگیری مثبت، توجه به محرکهای موجود در زمان حال را افزایش میدهد و به این ترتیب محرکهایی که قبلاً خنثی ارزیابی میشدند، به گونهای مثبت ارزیابی میشوند (خوش لهجه، 1390).
از جمله آموزشهایی که میتواند در این زمینهها مفید باشد آموزش ذهن آگاهی مبتنی بر افزایش رابطه62 (MBRE) است که توسط کارسون63 و همکاران (2004) طراحی شده میتواند در ارتقاء وتغییر مثبت و ارتقاء نگرشها و رفتارهای زیست محیطی مفید باشد. تحقیق نشان داده است که درمان ذهن آگاهی به عبارت دیگر ذهن آگاهی مبتنی بر کاهش استرس64 (MBSR) و ذهن آگاهی مبتنی برشناخت درمانی65 (MBCT) می تواند درد را کاهش داده، علائم را کم کند، و سلامت جسمانی کلی را در جمعیتهای بالینی با وضعیتهای سلامتی مختلف افزایش دهد (کارمدی و بیر66، 2008، نگتسان67 و همکاران، 2010). مراقبه ذهن آگاهی با کاهش سوء مصرف مواد و الکل (چیسا و سراتی68، 2010)، کاهش اضطراب (سیرس و کراس69، 2009)، افسردگی، نگرانی و استرس (دلگادو70 و همکاران، 2010) در جمیعیتهای غیر بالینی همراه بوده است.
همچنین آموزش مهارتها اجتماعی با رویکرد فراشناختی71 (MASST) شینکر72 و همکاران (2002) نیز در حل مسایل اجتماعی و محیطی اثر گذار است. دیره و بنی جمالی (1388) توسعه راهبردهای شناختی و فراشناختی را لازمه ادراک خود کارآمدی73 میدانند. اثر بخشی آموزش راهبردهای فراشناختی بر اضطراب امتحان (ابولقاسمی و همکاران، 1388) خود کار آمدی (خرازی، 1387، یوسف زاده، 1391) افزایش عزت نفس تحصیلی (زارعی و همکاران، 2012) هشیاری و خود کنترلی (نولن و مورگان74، 2000) تایید شده است. مهارتهاي اجتماعي رفتارهایي هستند كه فرد را قادر به تعامل مؤثر و اجتناب از پاسخهاي نامطلوب نموده و بيانگر سلامت رفتاري اجتماعي افراد هستند. اين مهارتها ريشه در بسترهاي فرهنگي و اجتماعي داشته و شامل رفتارهایي نظير پيشقدم شدن در برقراري روابط جديد، تقاضاي كمك نمودن و پيشنهاد براي كمك به ديگران است (گرمارودي و وحدانی، 1385).
بنابراین میتوان انتظار داشت که افراد با آموختن ذهن آگاهی در زمینههای اجتماعی به خلق مثبت و بهزیستی اجتماعی بیشتری برسند. همچنین درموقعیتهای شغلی وشهروندی رفتارهای فرانقشی مفیدی ازخود نشان دهند و با افزایش سوگیری مثبت نسبت به محیط زندگی و محرکهای محیطی، نگرش زیست محیطی مثبت تری کسب کنند. با توجه به اینکه اکثر پژوهشهای انجام شده قبلی در حوزه فراشناخت بیشتر معطوف به یادگیری وآموزش بوده است، دراین پژوهش جنبههای جدیدتری از اثرات و فایدههای مهارتهای فراشناخت مانند بهزیستی اجتماعی، ذهن آگاهی و نگرش‌های زیست محیطی به طور نوآورانهای دراین پژوهش مورد ارزیابی قرار می گیرند. همچنین در مورد ذهن آگاهی هم میتوان گفت اکثر پژوهشهای قبلی بر فایدههای فردی تمرینات ذهن آگاهی پرداختهاند. اما در این پژوهش جنبههای اجتماعی و بینفردی ذهن آگاهی را مورد سنجش قرار میگیرد که کمتر مورد توجه بودهاند.

1-3-اهمیت و ضرورت
پس از آغاز انقلاب صنعتي75 با تغييرات به‌ وجود آمده، مشكلات مختلف در جهان به ‌ويژه در كشورهاي صنعتي پديدار گرديد. تأسيس كارخانه‌هاي مختلف همراه با استخدام افراد در آن به مرور زمان استقلال و خلاقيت افراد را از آنها گرفت، صنعت بر انسان مسلط گرديد و اين امر باعث شد كه مسائل و مشكلات براي انسان صنعتي به وجود آيد و او را در تنگنا و فشار قرار دهند. مشكلات به ‌وجود ‌آمده در جريان صنعتي ‌شدن، تأثيراتي بر روي افراد، خانواده، روحيات، طول عمر، مرگ و مير، آلودگي محيط زيست، تعذيه و … گذاشت (شیخی، 1381).
این تاثیرات در بعد زندگی اجتماعی و محیط زیست اهمیت زیادی پیدا کرد چنانکه سازمان جهانی بهداشت در سال ۱۹۴۸ به طور معمول سه بعد از سلامت را مطرح کرد: سلامت جسمی، روانی و اجتماعی76. اگر چه در دهه‌های اخیر ابعاد جدیدتری مانند ابعاد معنوی به این مفهوم اضافه شده، با این حال بعد اجتماعی سلامت از پیچیده‌ترین ابعاد سلامت محسوب می‌شود که در جوامع مختلف مورد تعابیر متفاوت قرار گرفته است (کیز و شاپیرو77، 2004). بنا به تعریف سازمان جهانی بهداشت78 (WHO) سلامت روان عبارتند از قابلیت ارتباط موزون وهماهنگ با دیگران واصلاح محیط فردی و اجتماعی و حل تضادها و تمایلهای شخصی بهطور منطقی، عادلانه و مناسب است (میلانیفر، 1392). بهزیستی اجتماعی نوعي بهداشترواني، فردي و اجتماعي است كه در صورت تحقق آن در جامعه شهروندان داراي انگيزه و روحيه شاد ميباشند و در نهايت جامعه شاداب و سلامت خواهد بود. در واقع زندگي سالم محصول تعامل اجتماعي بين انتخابهاي فردي از يك سو و محيط اجتماعي و اقتصادي احاطه كننده افراد از سوي ديگر است. بهزیستی اجتماعي در زندگي در واقع همان ارزيابيها و نگرشهاي مثبت و منفي افراد از ديگراني ميباشد كه در طي زندگي روزمره خود با آنان در تعامل اجتماعي هستند (کییز و شاپیرو، 2004؛ به نقل از سامآرام، 1387).
ريشه و مفهوم بهزیستی اجتماعي را بايد در محيط زيست مادي79 مثبت (يعني با توجه به موضوعات اقتصادي و اجتماعي) و محيط زيست انساني80 مثبت مورد توجه قرار داد. با توجه به آنچه كه بيان شد سلامت اجتماعي را ميتوان با در نظر گرفتن موارد زير تعريف كرد. «1- سلامت اجتماعي به مثابه بعد اجتماعي سلامت فرد، در كنار دو بعد جسماني و رواني سلامت فرد، به رابطه او با جامعه نظر دارد. 2- جامعه سالم به مثابه شرايط اجتماعي بهتر به طوري كه بسته به اوضاع فعلي هر جامعه، يا جماعت، مصاديق و معناهاي عيني متفاوت مييابد» (وينسترا81، 2000: به نقل از هزارجريبي و همكاران، 1391).
مسائل اجتماعی و محیط زیست بیش‌تر پیامد کنش یا رفتار اجتماعی انسان هستند. تعاملات اجتماعي در محيطي اتفاق مي‌افتد که بخشي از آن طبيعي و بخشي مصنوعي و ساخته دست بشر است، مثل پارک‌ها، جنگل‌ها، زمين چمن، اداره‌ها، خانه‌ها و… . وجود مسائلي مانند ازدحام جمعيت، بروز جنايت در اجتماع، رفتار‌هاي فجيع ناشي از فقر، آلودگي هوا، کمبود انرژي و … مسائلي است که بر رفتار اجتماعي انسان تاثير مي‌گذارد. مسائل محیط زیستی، چندان تفاوتی با دیگرمسائل اجتماعی مانند: بز‌هکاری82، بی‌خانمانی83، جرایم جوانان و یا ایدز ندارد. آنچه مهّم است چگونگی پیدایش مسائل بر اثر کنش و واکنش عاملان اجتماعی و روابط قدرتی میان عاملان است. محیط زیست را نمی‌توان از سایر علوم و حوزه‌های علمی جدا دانست. مسائل محیطی بیش‌تر پیامد کنش یا رفتار اجتماعی انسان هستند (بری84، 1380).
روانشناسى اجتماعى85 به مطالعه همه اين موضوع‌هاى مختلف علاقمند است، روانشناسی اجتماعی با مطالعه نحوه تفکر، احساس و عمل آدمی در محیطهای اجتماعی و چگونگی تأثیر متقابل محیطهای اجتماعی در اندیشهها، احساسات و اعمال وی سر و کار دارد. از طريق آموزشهاي مستقيم و غير مستقيم بايد شهروندان را براي اينكه نقش بارز و سازندهاي در زندگي خانوادگي و اجتماعي خود داشته باشند، آماده كرد، كه اين امر به شاخص شكوفايي اجتماعي شهروندان در راستاي ارتقاء بهزیستی اجتماعی كمك خواهد كرد. از بعد ديگر در راستاي بهزیستی اجتماعی شهروندان بايد آنان را براي هرگونه انطباق با هنجارها و ارزشهاي حاكم بر محيط خانوادگي و جامعه آموزش داد، همچنين آگاه سازي از اينكه چه ارزشها و هنجارهايي در سطح زندگي اجتماعي، فردي و خانوادگي براي ادامه بقاء و تعامل با ديگران مهم است مورد نظر بايد قرار داد. اين مسئله كمك شاياني به اصل سازگاري اجتماعي در امر بهزیستی اجتماعی و بر قراري نظم و امنيت اجتماعي در سطح جامعه مي نمايد. بر اين اساس تقويت و ارتقاء درجات پذيرش اجتماعي از طريق افزايش اعتماد و اطمينان در هر سطحي، همچنين تقويت خوب نگريستن و مثبت نگريست رفتارها و كردارهاي ديگران از نكات بارز و شاخصهاي اساسي بهزیستی اجتماعی است.
با توجه به اهمیت بعد اجتماعی سلامت در این تحقیق به تاثیر آموزشهای ذهن آگاهی و فراشناخت بر سه جنبه از بعد اجتماعی سلامت یعنی؛ بهزیستی اجتماعی، رفتار شهروندی سازمانی و نگرش‌های زیست محیطی که در پژوهشهای قبلی کمتر به آن توجه شده است مورد بررسی قرار میگیرد که جنبه نوآورانه در این زمینه میباشد.

1-4- هدفهای پژوهش
هدف اصلی این پژوهش تعیین میزان و مقایسه اثربخشی آموزش مهارتهای فراشناختی با اثر آموزش ذهن آگاهی در رفتار شهروندی سازمانی، بهزیستی اجتماعی و نگرش‌های زیست محیطی در میان معلمان میباشد.

هدفهای فرعی :
1 – بررسی نقش فراشناخت در بهبود رفتار شهروندی سازمانی، بهزیستی اجتماعی و نگرش‌های زیست محیطی معلمان.
2- بررسی نقش ذهن آگاهی در بهبود رفتار شهروندی سازمانی، بهزیستی اجتماعی و نگرش‌های زیست محیطی معلمان.
3- بررسی تفاوت اثر آموزشها در رفتار شهروندی سازمانی، بهزیستی اجتماعی ونگرش‌های زیست محیطی.
4- افزایش نگرش‌های زیست محیطی، رفتار شهروندی سازمانی و بهزیستی اجتماعی معلمان.

1-5- فرضیههای پژوهش
فرضیه 1 : آموزش راهبردهای فراشناخت و ذهن آگاهی میزان نگرش‌های زیست محیطی افراد گروه آزمایش را نسبت به گروه گواه در مرحله پسآزمون و پیگیری افزایش میدهد.
فرضیه2: آموزش راهبردهای فراشناخت و ذهن آگاهی میزان رفتارشهروندی سازمانی افراد گروه آزمایش را نسبت به گروه گواه در مرحله پسآزمون و پیگیری افزایش میدهد.
فرضیه3: آموزش راهبردهای فراشناخت و ذهن اگاهی میزان بهزیستی اجتماعی افراد گروه آزمایش را نسبت به گروه گواه در مرحله پسآزمون و پیگیری افزایش میدهد.
فرضیه4 : بین دو روش آموزش ذهن آگاهی با آموزش فراشناخت در تاثیر گذاری بر نگرش‌های زیست محیطی تفاوت معناداری وجود دارد.
فرضیه5: بین دو روش آموزش ذهن آگاهی با آموزش فراشناخت در تاثیر گذاری بر رفتار شهروندی سازمانی تفاوت معناداری وجود د ارد.
فرضیه6: بین دو روش آموزش ذهن آگاهی با آموزش فراشناخت در تاثیر گذاری بر بهزیستی اجتماعی تفاوت معناداری وجود دارد.

1-6- تعریف متغییرهای پژوهش

رفتارشهروندی سازمانی
تعریف نظری
باتمان و ارگان (1983) برای اولین بار اصطلاح رفتار شهروندی سازمانی (OCB)86 را وضع کردند و آن را اینگونه تعریف نمودند: رفتار فردی که داوطلبانه است، بطور صریح یا ضمنی توسط سیستم رسمی پاداش برانگیخته نشده است، و کارایی سازمان را افزایش خواهد داد. همچنین تمایل کارکنان به انجام رفتارهایی که فراتر از الزامات رسمی نقش و جایگاهشان می باشد نیز به عنوان یکی از عناصر اصلی تشکیل دهنده رفتار شهروندی سازمانی شناخته شده است.
تعریف عملیاتی
عبارتند از نمرهای که فرد از پاسخ به پرسشنامه رفتار شهروندی سازمانی پودساکف و همکاران (1990) بدست میآورد. پاسخگویی به سوالات در طیف 6-1 (از کاملا مخالفم تا کاملا موافقم) تعیین شدهاست. نمرات بالاتر رفتار شهروندی سازمانی بهتری را نشان میدهد.
نگرش‌های زیست محیطی
تعریف نظری
در اصطلاح “محیط زیست”، زیستن توسط محیط زیست احاطه شده و محیط در برگیرنده آن است. بومشناسی یا اکولوژی عمدتا به تحقیق درباره روابط بین موجودات زنده با یکدیگر و با محیط زندگی آنها میپردازد. هر موجود زنده پیوسته با موجودات زنده دیگر و نیز با موجودات غیر زنده اطراف خود ارتباط دارد و هرکدام یکدیگر را تحت تاثیر خود قرار میدهند. هرآنچه فرایند زیستن را احاطه کرده، آن را در خود فرو گرفته و با آن در کنش متقابل قرار دارد میتوان محیط زیست نامید (محمد نیا، 1391). نگرشهای زیست محیطی به عنوان مجموعهای از باورها، عواطف ونیتهای رفتاری فرد که توجه او را به موضوعات و رفتارهای زیست محیطی معطوف میکند تعریف شدهاست (شولتز، 2004).

تعریف عملیاتی
نمرهای که آزمودنیها از پاسخ به پرسشنامه نگرش‌های محیطی تامپسون و برتون87 (1994) بدست میآورند این پرسشنامه دارای 15 گویه میباشد که شامل سه‌ خرده مقیاس انسان‌مداری، محیطمداری و بی‌اعتنایی عمومی است که برای ارزیابی‌ نگرش به محیط زیست استفاده میشود. هرچه نمرهی وی بالاتر باشد نشان دهنده نگرش‌های مثبت تر به محیط زیست میباشد.
بهزیستی اجتماعی
تعریف نظری
کییز (1998) بهزیستی اجتماعی را به عنوان گزارش شخصی افراد از کیفیت ارتباطات آنها با دیگران تعریف می‌کند. مدل چند وجهی کییز (1998) از بهزیستی‌ اجتماعی شامل پنج جنبه می‌شود که میزان کارکرد بهینه‌ افراد را در عملکرد اجتماعی آنها معلوم می‌کند. پنج عنصر یا جنبه‌ بهزیستی اجتماعی از نظر کییز، یعنی پیوستگی، یکپارچگی، پذیرش، تشریک مساعی و شکوفایی تا اندازه‌ای به سلامت روان مربوط هستند.
تعریف عملیاتی
عبارتند از نمرهای که فرد از پاسخ به پرسشنامه کییز (1998) بدست می آورد. در این پرسشنامه 5 بعد به کار رفته که شامل مشارکتاجتماعی، انسجام اجتماعی، پذیرش اجتماعی، انطباق اجتماعی و شکوفایی اجتماعی میباشد. هرچه نمرات فرد بیشتر باشد، میتوان گفت بهزیستی اجتماعی بهتری دارد.

آموزش ذهنآگاهی
تعریف نظری
چنانکه کابات زین (2003) میگوید ذهن آگاهی به معنای توجه کردن به طریقی خاص، معطوف به هدف، در زمان حال و بدون قضاوت و پیشداوری است. از طریق تمرین ذهنآگاهی فرد میآموزد که در لحظه، از حالت ذهنی خود، آگاهی داشته و توجه خود را به شیوههای مختلف متمرکز کند.
تعریف عملیاتی
تلفیقی از آموزش ذهن آگاهی مبتنی برکاهش استرس کابات زین (2003) و آموزش ذهنآگاهی مبتنی بر افزایش رابطه (MBRE) است که توسط کارسون و همکاران (2004) طراحی شده است. (پیوست) و در هشت جلسه دوساعته (جلسات هفتگی) برگزار شد.
آموزش راهبردهای فراشناخت
تعریف نظری
فراشناخت اصلاحی است که اولین بار توسط فلاول (1976) به کار رفت تا دانش فرد در مورد فرایندهای شناختی و اینکه چگونه میتوان ازآنها برای دستیابی به یک هدف یادگیری به طور مطلوب استفاده کرد، اشاره دارد. فراشناخت یک مفهوم چند وجهی است. این مفهوم در برگیرنده دانش (باورها)، فرایندها و راهبردهایی است که شناخت را ارزیابی، نظارت یا کنترل میکند (موسس و بیرد، 2002).
تعریف عملیاتی
نسخه تجدید نظر شده آموزش مهارتهای اجتماعی با رویکرد فراشناختی (MASST-R) شینکر و همکاران (2002) (پیوست) در هشت جلسه دو ساعته برگزار شد.

فصل دوم
پیشینه تحقیق
2-1- مقدّمه
انسان موجودی اجتماعی است و به تعامل88 با دیگران نیاز دارد. ما در معاشرت با دیگران اطلاعات بسیاری به دست می‌آوریم كه به نحوی آنها را دسته‌بندی و منسجم می‌كنیم و بخش‌های مهم و مفید آنها را به حافظه می‌سپاریم. برای داوری و قضاوت درباره دیگران باید بتوانیم این اطلاعات ذخیره ‌شده را با هم تركیب كنیم و به شناختی درست از دنیای اطرافمان دست یابیم. شناخت اجتماعی89 بیان می‌كند كه ما چگونه به اطلاعات توجه می‌كنیم، آنها را ذخیره می‌كنیم و در موقع لزوم به یاد می‌آوریم (آذربایجانی، 1387).
انسان در زندگی اجتماعی ودر تعامل با دیگران است که خود را میشناسد و از وجود خود آگاه میشود. اما خودآگاهی90 او ابعاد دیگری نیز دارد که در رابطه او با محیطهای گوناگون و پیچیده شکل میگیرد، مانند محیط روانی و فیزیولوژی، محیط طبیعی، محیط اجتماعی، محیط فرهنگی91 که ازآنها متاثر میشود. به همین علت خودآگاهی او شامل دایرههای متعددی است، مانندآگاهی از وجود خودش، آگاهی از تعلقش به گروه، قشر یا ملیت خاص، آگاهی او از این که به شهر، منطقه یا جغرافیای طبیعی خاصی تعلق دارد (کریمی، 1385). اما چگونگی تعامل انسان با این محیطهای گوناگون، به مقدارزیادی، ناخودآگاه92 است و میزان و چگونگی روابط متقابل و تاثیر و تاثر انسان با این محیطها برای او روشن نیست (هانت93، 1987). روانشناسی اجتماعی با مطالعه نحوه تفکر، احساس و عمل آدمی در محیطهای اجتماعی و چگونگی تأثیر متقابل محیطهای اجتماعی در اندیشهها، احساسات و اعمال وی سر و کار دارد. به همین دلیل روانشناسی اجتماعی با فرایندهای ادراک و تفسیرهای اجتماعی سر و کار دارد (لامارش94، 1380).
در تعریف سازمان جهانی بهداشت95 (1948) «سلامت عبارت است از رفاه كامل جسمی، روانی، اجتماعی و نه تنها بیماری یا معلول نبودن» عوامل اجتماعی اهمیت ویژهای پیدا کرد (سجادی، 1386). بر این اساس سلامت مفهوم مثبتی است كه در زمان ارزیابی تندرستی و سلامتی فرد باید زمینههای روانی و اجتماعی زندگی افراد را هم مورد توجه قرار دهیم. چند دهه گذشته سلامت به عنوان حق بشری و یك هدف اجتماعی در جهان شناخته شده است، یعنی سلامت برای ارضای نیازهای اساسی و بهبود كیفیت زندگی انسان لازم است و باید برای همه انسان ها در دسترس باشد (همان).
در واقع نقش قطعی عوامل اجتماعی، روانی و محیطی96 بر سلامت مردم از زمانهای بسیار قدیم شناسایی شده است. فعالیتهای بهداشتی از قرن 19 و بیشترین اقداماتی كه به صورت زیربنایی در حوزه بهداشت عمومی نوین انجام شده، همگی بیانگر آگاهی از وابستگی بین وضعیت اجتماعی شرایط زندگی و پیامدهای سلامتی مردم است. با توجه به این مساله از اواخر سالهای 1960 تا اوایل دهه 1970 اولین برنامههای سلامت جامعه نگر97 توسط سازمان جهانی بهداشت تدوین شده، كه این امر منجربه تقویت توده مردم و اختیارات جامع به آنان دادن را در حوزه مشاركت در سلامت و بهداشت را به همراه آورده است. بر این اساس مفهوم اجتماعی، مفهومی است كه در كنار ابعاد جسمی و روانی سلامت مورد توجه قرار گرفته است (جین98، 1384).
ریشه و مفهوم سلامت اجتماعی99 را باید در محیط زیست مادی100 (یعنی با توجه به موضوعات اقتصادی و طبیعی) و محیط زیست انسانی101 مثبت مورد توجه قرار داد. بهزیستی اجتماعی به مثابه بعد



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید